Here you can Download the complete title as PDF.

êDç í¡× ¯h Þ êoCnÊ kDìÜF
íÏ× MldÞ

MldÞ ÐñDw× ) p¨Dd éÏW× IDZ éF ÖClÂC qC ¢ìJ - íØvDV lØe× - HÛDWÜëC
íØÆ uDìÃØF kßh ÚD×q ok éÆ ÖkpÆ p¡OÜ× éÎDÃ× év " rìhDOvo " éëp¡Û Þ(íÏ×
Cok ßh í·®Â Úlz ClV ¸ÂCÞ ok Ý× éÏìvßÜëlF .lÛlz ¢iJ ÚßìwëqßJ CkCp¾C ÝìF
DèÜN éÛ ÚA ÐìÎk .ÖkpÆ ÖÔµC oß¡Æ qC UoDh ok ÚCpëC ækßN Erd íFÔÃÛC ÚD×qDv qC
PvokDÛ ívDìv í¡× íÏÆ oß®F éÇÏF , ÚD×qDv ÝëC êpGço f®v ok íFB× olOÃ×
HÎD®× ÝëC ÚßZ .kßF ,lzDF PwÛCßN íØÛ Ý× ÍßG koß× pËëk éÇë lëDõ ÍߤC Þ ÚA
Ýë C q C ¯Ã¾ kDÃOÛC êDWF ÖkCk fìVpN ,kßz íØÛ p¥eÜ× íFÔÃÛC ÚD×qDv éF DèÜN
.Ùçk oCp H¬Di× Co ÀÎDi× êDçÞpìÛ éØç ,ÚD×qDv
¢ìF DØÆ rìZ Èë ok éÆ lÛß¡ì× ÐìÇ¡N íËÛoDËÛo êDç æÞpÊ qC ÀÎDi× êDçÞpìÛ
DèV ) ÙwìÎDëpK×C Þ ´DWNoC íϤC Ð×Dµ ÚCßÜ·F æDz ÚkpÆ kClØÏ :lÛoCk êp²ÜØç
MpëD»× ÝF Þ jìF qC MDì·ÂCÞ DF Þ PvC PvokDÛ DvDvC í¡× ÝëC .ÚCpëC ok ( ÚCoCßiÛ
lzDGì× ÞC íVoDh PvDìv Þ íÏhCk ídÔ¤C MD×ClÂC ,æDz ¸¨Cß× ÚA æCßÊ .koCk
í¡× ÝëC éWìOÛ .lÛC ælz TµDF Co íÊorF íiëoDN MÓßeN D× é·×DV ok DµßØW× éÆ
P¾p¡ìJ ßÏV ÚCoCßiÛDèV Þ í·ÂCÞ Ýì·WNp× éÆ PwÛA Ýì¿ÎDi× PvokDÛ ívDìv
ÙèÛA Þ ,lÜÜÆ lv CoD× Ýèì× Ð×DÆ ÍÔÃOvC Þ íµDØOVC MDìd êqDvßÛ , íO·Ü¤
í pO× Þ íÏ× Co kßh Þ lÜÜÆ í× éÏØd " LZ " qC éÆ íÛDwÆ PvlF ? íÆ PvlF
DèÛA ¸¿ÜF íÛßÜÆ ¯ëCpz ok íÏhCk ÌÜV Èë ¢NA ÚkpÆ DJ pF D¤ß¥i× !lÜÛClì×
Ùϵ Co íçCßh êoßèØV Þ íÏhCk ÌÜV oD·z Ùç oDìOiF éÆ ÙìÜÇÛ yß×Cp¾ . PvC
oD·z ÝìÜZ ÀÎDi× DèNol pFC Þ ÄFDv ÚDÇÎD× Þ Ýì·WNp× qC êkDëq ælµ !kßF ækpÆ
k ßh éO¾o kDF pF Pì·Âß× lÜÛCßOF éÏìvßÜëlF éÆ lÜÜÇì× oߥN Cpëq ,lÜOwìÛ íñDç
.lÛoÞA PvlF CklW× Co
íÏ× MldÞ í¡× qC êÞpìJ éF lÃO·× D× , ¢iGÛDëq Þ PvokDÛ í¡× ÝëC pFCpF ok
oß¡Æ PvpJ Ýèì× Þ æCßiëkCqA ,íÂpO× êDçÞpìÛ ÖDØN éÆ ÙìçCßh í× Þ ÙìOwç
rìçpJ DF Co ÚCpëC êqDv ßÛ Þ EÔÃÛC p×C Þ lÜçk ÐìÇ¡N íØÇe× íÏ× MldÞ æDz DF
é× DÛ pF .lÛpF ¢ìJ qC ækpOwÊ íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û Èë æDÜJ ok êoCk éëD×pv æCo qC
ækpÆ ÙìvpN íÏÆ «ß®h ok ækpG×DÛ éOzßÛ év ok D× Co oß¡Æ lzo qC éÏdp× ÝëC
.lçlì× ÐìÇ¡N CoD× ÐÂC ld é×DÛpF éÆ ÙëC
í¡× ¯h êÞDd éÆ éÎDÃ× év ÝëC DF lÜÛCßN í× ÚDÊlÜÛCßh æDNßÆ é×lÃ× ÝëC qC xJ
éOÇÛ éF éÆ ÙìÜìF í× ÖqÓ ClOFC íÎÞ.lÛoÞA ÐØ·F íñDÜzA ,PvD× íÏ× MldÞ êDç
:Ùìçk Moߤ lÜZ íNCoDzC pëq êDç
oß®F éÆ kß¡ì× ÐìÇ¡N (DèOwìÛßØÆ ) DèìÛÞD·N qC íÛßÜÆ ÀÎDi× êDçÞpìÛ qC í¡iF
Ýì¿ÎDi× MDWOvk ÚDì× . êÞoßz ÚCÞpìJ Þ ÝìZ æCo ÚCoCl¾p¬ :lÛC éOvkÞk íÏÆ
,éìÃF .lÛoCk êpN ¦i¡× DOGwÛ MDëp²Û ÚCpëC ælÜëA æoDF ok ÐÂC ld Þk ÝëC
.íÜzÞo oߥN éÛ Þ lÛoCk êldCÞ p²Û éÛ æoDF ÝëC ok íÏ× éèGV êDç æÞpÊD¤ß¥i×
.ÙëoClÛ ÍßG Co êÞoßz êßËÎC éÛ Þ ÝìZ êßËÎC éÛ D× éÇÜëC PvD× éF «ßFp× éaÛA
êqCÞsoßF é®Ïv Þ íOÎÞk êoCk éëD×pv oD¥eÛC DF Mol pFC Èë éF íÛßÜÆ êÞoßz
UoDh ok Þ ækpÆ HÏv Co Ökp× êDèëkCqA ÐhCk ok éÆ PvC ælz ÐëlGN lëlV
êÞoßz ÐS×.lÜÇì× ÍDGÛk Co êoDØ·OvC ßÛ Þ êoCßiÛDèV ,íGϬ ÔìOvC PvDìv
.koCk Ù¡Z ÐFDÃ× ok Co oß¡Æ ÝëC jÏN éFpWN éÆ PwìÛ D× PÏ× êÞqoA Úlz
kßh £ß¥i× ,kß¡ì× DWÛA ok éÆ íñDè¡ëD×qA ÚkßF HÎDV éØç DF Ùç ÝìZ æCo
oß¡Æ ok Þ ÚD×q P¾p¡ìJ DF DèÛA oCpÇN éÆ PvC íÜì·× íiëoDN ¯ëCpz Þ oß¡Æ ÚA
oß¡Æ ÝëC ok í×Cp× ÈN Þ íFrd Èë P×ßÇd æÞÔ·F .PwìÛ pwì× pËëk êDç
æp®ìvÞ íFrd Þ íOÎÞk ÚDFB× olOÃ× íO¡× é®Ïv p®h §p·× ok éOvßìJ CpÛA
éÛDçCßiëkCqA êDèÛD×oA Þ ÚDwÛC qC D× lëk DF éÆ PvC ækCk oCp íñCÞo ÖDN ÖD²Û Èë
.koClÛ PÃFD®× D×
éÛDëD×p¾ ÄÏh Þ éÛDçCßiëkCqA íµDØOVC lëDõ ÍߤC ,ækpG×DÛ êDèìÛ ÞD·N pFCpF ok D×
éÆ ÙìOwç íµDØOVC í×D²Û ÚDçCßh íñDØÛ oÞk p²Û qC Þ Ùìçk í× oCp Co kßh
P×ßÇd ÍߤC ,ælz ækpØz ÖpOe× DèÛDwÛC íµDØOVC Þ êkp¾ êDèëkCqA ÚA ok
éÛCkCqA lÜÛCßOF DèÛDwÛC êßÜ·× Pì¥iz Þ MCoDÇOFC Þ ælëkpÊ MDµCp× íFrd lÜZ
kßh íµDØOVC lìÎßN lëlWN ÚDëpV éÛDçDÊA DèÛDwÛC í×D²Û ÝìÜZ ok .lÛßz D¾ßÇz
¯ìe× íÛDG× Þ íÊrìÆDJ ³¿d Þ kCp¾C êDçkCl·OvC Þ ælÎß× êCß éGÛDV éØç lzo
ÄÏh ÝëqCß× ÄFD®× Co ¢ëßh íµDØOVC oß×C í×DØN æphÓDF Þ íÛDwÛC Pwëq
p¡F í×ßص lzo P×lh ok CpÛA Þ ækCk ÚD×qDv íÛDwÛC ½lç Þ PëDº DF éÛDëD×p¾
.lÜçlì× oCp ,lzDF íÛDwÛC íÂÔhC Þ íËÜçp¾ p²Û qC éÆ êC é·×DV êßwF
ÍߤC Þ lzDF éOzClÛ kßVÞ êoDØSOvC Þ ÙOv êqÞo éÆ PvD× êÞqoA PëDº
éF í¾ClçC ÝìÜZ éF ÐìÛ êCpF D× íÎÞ .kkpÊ D×p¿ØÇd êpFCpF Þ êokCpF Þ ÚÞD·N
PvCßhÞ íçDÊA ,kph êÞo Co ælص éìÇN éÇÏF Ùëßz íØÛ ÐvßO× êC éÏìvÞ pç
é×DÛpF Þ í¡× ÝëC ÄÃeN êCpF íÏ× MldÞ ¢GÜV .kCk Ùìç Cßh oCp DèÛDwÛC kßh
.kßF lçCßh Dz ßÆ Dç
jìÛß× , ÚDØÎC , 1353 ÍDv oDèF , íØvDV lØe×

ÚßìwëqßJC í¡× Þ ÚCpëC pìhC MÓßeN

Èë , DèÛA ÍDG ok ÚßìwëqßJC í¡× ÝëC pFDÜF Þ ÚCpëC pìhC MÓßeN qC íFDëqoC
D× éÆ lÛC ælz TµDF íÜçm Þ íÜìµ Ð×Dµ lÜZ éÛD¿vDO× .PvC ÍÞC ol ´ß¨ß×
. ÙìÜÆ koßh pF MDdÔ¤C Þ MÓßeN ÝëC éF íÏìÏeN Þ éÛDÜìG·ÂCÞ êlëk DF ÙìÛCßOÛ
:lÛC éÏØV ÚA qC
íNDÃG¬ êDç éGÜV , Ýì¿ÎDi× pF PÎÞk oD¡¾ , ækßN Erd yÞo ,íÜçm ÄFCßv
.ÚCpÇ¿ÜzÞo ½ß¿¤ ok ÙwìNDØÊk Þ oßFr× MÓßeN

: Pvok PhDÜz qC ælÛoCk qDF Ð×Cßµ
----------------------------
ÚCÞokDz P×ßÇd «ßÃv Þ 1332 kCkp× 28 qC ÐG ætëßF Co íÜçm ÄFCßv é¡ëo -
:lÜOzCk Pvk êkl·O× Ð×Cßµ oCßÊDÛ ¸ëDÂÞ ÝëC ok .lçlì× ÐìÇ¡N Ál¥× pOÆk
éÏØV qC .ÐhCk ok ¢GÜV ÚCpv MDçDGOzC Þ íÏÏØÎC ÝìF éÛDÜǾC ÁD¿Û êDèOvDìv
éF íOwìÎDëpK×C l¨ æqoDG× ÚkCk PèV pìì»N Ý× p²ÜF ælÜÜÆ Ýìì·N MDçDGOzC
éÆ P¿Ê lëDF .kßGÛ D× íÏ× MldÞ cÔ¤ éF p×C ÝëC .kßF PÜ®Ïv éìϵ ê C æqoDG×
ÚA qC .lÛkpÆ ækD¿OvC kßh ¸¿ÜF ÝìËÜv æDGOzC ÝëC qC MoDè× ÍDØÆ DF ÚDìVoDh
éF ÚCpëC PÜ®Ïv DëßÊ éÆ lÛkpÆ kßØÛCÞ ÝìÜZ p²Üñßv DF íVoDh êDèNol l·GF
:kßF ÝzÞo Ô×DÆ éwìvk ÝëC qC DèÛA l¥Â . PvC éOwFCÞ DèÛA PëDØd Þ PëDܵ
pç MCqDìO×C ÚkoÞA ÌÜZ éF Þ oDFok ÚkpÆ kp¿Ü× ,íÏhCk êCß ½ß¿¤ ok éÂp¿N
.ÚCpëC qC êpO¡ìF éZ
ol . PvC ælìvpÛ ÖDØNC éF qßÜç æoÞk ÝëC ¸ëDÂÞ pN éGÛDV éØç ívopF ÍDd pèF
MÞD©Â ÅÔ× lÛCßN íØÛ Dç ælëlJ f®v pF íÜOG× íÜçm ÄFCßv éÇOwÜëC ÙÏw×
DçÞpìÛ Úlz DWFDV Þ ÍßeN Þ kÞpì× ¢ìJ éF éOvßìJ DìÛk éÇÛA é¤Dh ,lzDF Pvok
qC éGÛDV éØç íFDëqoC êCpF éFpWN Èë éF æoDzC Þ PvC përÊ DÛ êp×C DèëpìË·¨ß× Þ
.PwìÛ í¾DÆ ívDìv XÛp»F ÐñDw×
yÞo éF ,pìhC éçk ok ÚCpëC PÎÞk PvDìv Þ é·×DV MÓßeN ÍDGÂ ok ækßN Erd -
. lëqDë Pvk í¿Ü× êDç éGÜV qC kDÃOÛC Þ " PGS× íÜìµ êDç éGÜV " lìñ DN éÛDÆpëq
êCpF pO¡ìF êDJ êDV ÚkpÆ qDF PèV ízÞo ÝìÜZ éÆ kßF ÝzÞo ÚßìwëqßJC êCpF
. íÏ× fÎD¥× éÛ ,kpìÊ í× Moߤ êÞoßz Mol pFC
CpÛA Þ kßF ÍDezßh êÞoßz íÛÞok MCpìì»N qC pËëk ÍÞk êoDìwF ÐS× ÚCpëC PÎÞk
Þ kßF éÇv ½p®Çë ÝëC éÇÛA qC оDº ,kpÇì× pìw¿N Þ pìG·N íñCpÊ ÙèF êoßòN DF
ÐìÇ¡N íOwìÎDëpK×C Mol pFC Èë éF êÞoßz Ößz éÎDeOvC Co éÇv pËëk ½p¬
qC Þ ,mß¿Û Ä¬DÜ× éF DìÛk ÙìwÃN pv pF íØël ÚD¿ëpd DF éÛDw¿Û æqDN éÆ kClì×
TµDF ækßN Erd ÅßÇ¡× yÞo pëlÃN pèF .kßF éOvDh pF PFDÂpF , ÚCpëC éÏØWÛA
êßOe× DNlµD éÇìÎDd ok.P¡Ê íÏìÏeN koßh pF qC ÚßìwëqßJC êpìÊ éϤD¾
Þ k ÝìF DwF éZ PvDìv ok !koßh pF æßìz Þ ÐÇz éÛ Þ l¡ì× kp¬ lëDF PvDìv
ok,lëA kßVßF ÅCpOzC æßVÞ ,lÛß¡ì× ízDÛ kD©O× Ô×DÆ êCßOe× Þk qC éÆ æßìz
o k ÙçDF DNCm DèÛA êCßOe× Cpëq ,lÛC êpçD± Þ í¾kD¥N ÅCpOzC æßVÞ Moߤ ÝëC
.lÜzDF í× kD©N
PvC êpËëk Ùè× Ð×Dµ ÚßìwëqßJC éF PGwÛ PÎÞk éVß× DÛ êDèëpìËOiv Þ oD¡¾ -
Ùìèv Mol ok éÆ íwÆ éZ .klÜF í× é·×DV MÓßeN qC Pvok íFDëqoC pF Co æCo éÆ
ívopF Þ ÄìÃeN éF PwìÛ okD íOd Þ koCk oCp Ùç kpËìJ PeN PvC Ðèv , PwìÛ
éGÛDWÇë æDGOzC p®h éÆ koCk oCp í®ëCpz ok oDZDÛ ,lÛrF Pvk ÚCpëC ok íÏÃOw×
.lÛCoÞpJ í× kßh ok Co êpÊ
æCook Þ lÜÜÆ ælìõ oDè±C lÜÛCßOF kCp¾C DN PvC ÖqÓ PèWÛA qC DèÜN éÛ ívCpÆß×k
Pwç rìÛ Pvok lëDõ éF Úlìvo êCpF éìÎÞC «pz éÇÏF ,lÛoCk pF ÖDÊ ¢ëßh lëDõ
ívDìv ívCpÆß×k ÚClþ PèWF Co ÚCpëC MÓßeN íÏÏØÎC ÝìF ÚCp±DÛ qC êoDìwF
ÖD²Û éF pÊC éaÛDÜZ ,PwìÛ Pvok é¡ìØç DèÛA ælìõ .lÛC ækCk oCp lëkpN koß×
íµDØOVC MÓßeNDèÛA PeN éÆ lëk ÙìçCßh ,ÙìÜÇ¿ìF êp²Û íñDJÞoC éÃÏ®× êDç
éÃÏ®× ÖD²Û éìVßN oß²Ü× éOGÎC .PvC éO¾pÊ Moߤ íèVßN ÐFD êkD¥OÂC Þ
Þ P¾pÊ ælëkDÛ ívCpÆß×k ÚClþ PèWF ÚCßN íØÛ Ùç Co íÜìµ ÍßeN íÎÞ PwìÛ
.lz pÇÜ×
DF ÀÏOi× oD¡ÂC Þ ½DܤC Þ MDÃG¬ qC HÆp× íNDÃG¬ é·×DV ok éÆ PvC ÝzÞo -
ÚD¡Û Þ ¢ÃÛ oDZDÜF íµDØOVC ÍßeN pç , ÚßÊDÛßÊ ¸¾DÜ× Þ Dç éÃìÏv Þ ¸ëDG¬
¸¾DÜ× Þ íçÞpÊ ¸¾DÜ× êC é·×DV ÝìÜZ ok.kpìÊ í× kßh éF Co íÜì·× íNDÃG¬
êDç éGÜV êÞo D¾p¤ ÚßìwëqßJC êDçÞpìÛ qC íhpF .lÛoCk oCp Ùç pFCpF ok í×ßص
rì× A æDGOzC PèV Þk qC koßh pF ÝëC .lÛoCnÊ í× P¡ËÛC pìhC MÓßeN íNDÃG¬
éÇOwÛA ok æDGOzC ÝëC é¡ëo .pìhC MÓßeN í×ßص êDç éGÜV í¿Û íÇë : PvC
êC æom ÚÞlF Þ PvCo pv lÜÛCßOì× íµDØOVC lÜØNol êDç æÞpÊ kß¡ì× oߥN
Co kßh ¸¾DÜ× pËëk êDç æÞpÊ P×ÞDÃ× ÚÞlF ÝìÜaØç Þ í×ßص ¸¾DÜ× éF éVßN
é®vCÞ ÚÞlF Co íçÞpÊ ¸¾DÜ× éÇOwÜëC ok lëk ÝëC æDGOzC ¸ÂCÞ ok .lÛpGF ¢ìJ qC
rVDµÞk ÝëC ÐFDÃO× pìRDN Þ UCrO×C Åok qC Þlçlì× oCp í×ßص ¸¾DÜ× ÐFDÃ× ok
.PvC
í× éO¾pÊ ælëkDÛ DWÜëC ok .PvC ldCÞ æÞpÊ ¸¾DÜ× ok íËÛDÊ Þk í¿Û ÖÞk æDGOzC
Èë krÛ qC ,lÜÜÆ æßÏV xÛDWO× oÞk qC Ùç ol pç íµDØOVC êDç æÞpÊ éÆ kßz
rìÛ ÝëC ok ÚCpëC pìhC MÓßeN íNDÃG¬ éGÜV.lÛoCk íËÛDÊ Þk kßh ok ÙëpËÜF éÆ
lÜçCßiì× Þ - !kßF pOèF éOznÊ ¸¨Þ :lÜëßËì× íµDØOVC êDçÞpìÛ êC æoDJ éÆ Pwç
éÆ lÛoCk Áp¾ pËëk íÛDwÆ DF DèÜëC Þ lÜÛCkpÊ pF H÷F éÛDVßWÎ Co jëoDN gpZ:
!lFDë é×CkC lëDF Þ , PvC pOèF íÛßÜÆ ¸¨Þ :lÜëßËì×
Ð×Cßµ DF ¸ØV ok éÆ PwëpËëk Ð×Dµ ÀÎ Di× ÚCpÇ¿ÜzÞo ½ß¿¤ ok ÙwìNDØÊk -
ÙwìN DØÊk ÝëC .klÜGì× ÚA ÝìÏ×Dµ Þ ÚCpëC MÓßeN fìe¤ PhDÜz pF Co æCo Áß¾
êCl¾ Co ÚCpëC é·×DV ¦i¡× ÐìÏeN Þ lÜÇì× êoCkpF íKÆ pËëk êDçoß¡Æ æCo qC
kCp¾CÞ íñßW¡ÛCk ÝìÎD·¾ qC êkDëq ælµ Úlz oDÊlÛD× .lëDØÜì× ÖDµ êCoßòN PìeVoC
éOvßìJ êpÇ¿ÜzÞo Þ íñßW¡ÛCk êDç ¯ìe× ok Þ UoDh ok ÚßìwëqßJC êDèÛD×qDv Þ
EÔÃÛCÞ MDd Ô¤C , PvDìv ok ÙwìNDØÊk .lÜÇì× êoDìFA ßÛ qC Co ÙwìNDØÊk é¡ëo
PwìÛ êC é®FCo bìç êpËëk DF Co íÇë íñßÊ ßN.lèÛ í× Ùç ÐFDÃ× ok é®vCÞÔF Co
êpËìFÔÃÛC éF PGÂDµ , PFDR êDç ælìõ qC PÆpd ! PwëpËëk í¾DÛ DÃÏ®× íÇë Dë Þ
ÄÏh ÌÜV oD·z ok CpÛA ÀÏOi× êDç éÛßØÛ éÆ kß¡ì× pWÜ× ívDìv íñßVCpVD× Þ
.P¾pÊ ¹Cpv ÚCßOì× íÛßÜÆ ÙwëoÞpN Þ
: ÚA ÝìÏ×Dµ Þ ÚCpëC MÓßeN
----------------------
PdCp¤ éF lëDF éÆ PvC í¡vpJ ÝëC ?pìh Dë lÛC PGS× ´ßØW× ok ÚCpëC MÓßeN DëA
k ßh íiëoDN Þ íµDØOVC êDèOëkÞle× éØç DF MÓßeN ÝëC Ý× p²ÜF . P¿Ê jvDJ
?PwìZ DèÛA ÚkßF PGS× ÅÔ× . lÛC PGS× ´ßØW× ok
.Pwì×ßص ¸¾DÜ× Þ íiëoDN P¾p¡ìJ ,MÓßeN ÝëC íFDëqoC êCpF íÜìµ ÅÔ× DèÜN
íOìµo - EDFoC Ùëso Þ í¨oC ÉorF PìÇÎD× ízÔN Co MÓßeN ÝëC êkD× ækßÎDz
Ùëso í¨oC MDd Ô¤C lçlì× ÐìÇ¡N oß¡Æ íO·Ü¤ é·vßN Þ lzo Þ ÚA pF íÜOG×
ÉorF PìÇÎD× éëDJ pF êkD¥OÃÂC °DeÎ qC éÆ Co éµoCr× ÙOwìv Þ íOìµo - EDFoC
í× ßص lzo ¸¿ÜF ÙOwìv ÝëC De×C .kpÆ íz ÔN oDZk ,PzCk oCp ÝèÆ qCpN
lÜOzCk oCp ÙwìÎCkßò¾ ÙOv PeN íÛÓ߬ Ml× éÆ PvC ÚDÛDÃçk ¸¿ÜF Þ oß¡Æ
- ÍßeN ÝëC .kß¡ì× Eßwe× íiëoDN P¾p¡ìJ PèV ok ívDvC Öl Èë Þ
ívDvC êDè×l lëDF qßÜç Þ PvC ívDvC Öl Èë DèÜN -lz éO¿Ê éÆ .oß®ÛDØç
éOzCk pF ÚCpëC ÝëßÛ êqoÞD¡Æ lzo Þ íñDOvÞo MDìd êqDv ßÛ PèV ok êpN
.lÛßz
¯v ßO× Þ ÝìËÜv ¸ëDܤ êrëo éëDJ, í¨oC MDdÔ¤C DF ækp¡¾ é®FCo ok Þ DKØç
,oßOÆÞpOvCp¿ÛC é·vßN Þ ¯wF ÝìÜaØç íÏëlGN Þ ÈGv ¸ëDܤ é·vßN Þ lzo Þ
ÌÜçA Öl éF Öl , ælÜëA êCpF ælz íÜìF ¢ìJ êDèëoCnÊ éëD×pv Þ Dç é×DÛpF ætëßF

é·×DV éF Co íOdÔ¾ Þ íOÜv é·×DV Èë qC íñDèÛ oCnÊ Þ ÚCpëC íO·Ü¤ lzo ÌÜçA
. PvC ækßØÛ ¸ëpwN éO¾Dë lzo Þ íO·Ü¤ êC
íV o Dh éÜì×q ok íÏhCk ÍßeN Þ M DdÔ¤C í¡× DF ælz ækCk ÄFD®N PvDìv
pFCpF ok përÊDÛ êDèþCßN Þ DèO×ÞDÃ× u DÇ·ÛC éÆ PvC íÏ× ÐÃOw× PvDìv ÚDØç
lz o ÍDd ok ÈZßÆ Mol Èë éF PGwÛ ÉorF êDèNol ½DeVC Þ lëlèN Þ oD¡¾
. lz DF í×
Þ Á D¾oC , íØwÂ Þ íçÞpÊ ¸¾DÜ× ÚD¡Û Þ pè× Áß¾ koCß× ÖDØN ok éÇÛA kßVÞ DF
é·v ßN Þ lzo ¸¿ÜF ækpG×DÛ MÓßeN pìËÛDì× Cnè·× ,PwìÛ oDÇÛC ÐFD ,½D®·ÛC
ê C éÏdp× êDèOvCßh ok DF Þ PvC ælz ÖDØN íÛCoDëC é·×DV íiëoDN P¾p¡ìJ Þ
é·vßN Þ lzo Þ êqoÞD¡Æ êqDvßÛ Þ ÙwìÎCkßò¾ «DwF ÚlìZpF pF íÜG× ÄÏh
ok ÍDd Ýìµ ok .PvC ÌÜçDØç D× Ýèì× Ð×DÆ ÍÔÃOvC Ýì×DN Þ oß¡Æ íO·Ü¤
æqoDG× ÙçÞ , P¾p¡ìJ êCpF P×ÞDÃ× Þ æqoDG× Ùç , ¦i¡× koCß× ÝëC qC ÖClÆ pç
.koßiì× Ù¡aF ÚA qC êpìÊßÏV êCpF P×ÞDÃ× Þ
Piv pv Ýì·WNp× ,DèÎCkßò¾ P×ÞDÃ× Þ æqoDG× , íÎCkßò¾ l¨ MDdÔ¤C éÜì×q ok
o k . MDdÔ¤C kpG¡ìJ PèV DèÛA DF æqoDG× Þ ,koCk kßVÞ íOÜv lëDõ Þ MCkDµ Þ
Ýë C ÝìËÛDì× êqoÞD¡Æ ÚßìvCrìÛDÇ× íÛßÜÆ í¡× Þ ælz ÖDWÛC MD×ClÂC ¸ÂCÞ
Ð×Cßµ ¯vßN P×ÞDÃ× Þ æqoDG× rìÛ íO·Ü¤ P¾p¡ìJ éÜì×q ok . PvDè¡ÇØ¡Æ
Þ éÜèÆ íµDØOVC MDwvß× Þ íñDFo Þ íO·Ü¤ pìº êDç éëD×pv , íOÜv kD¥OÂC
êDç éëD×pv Þ íÏhCk íØw ¸¾DÜ× .koCk kßVÞ ÚDìVoDh éÛDÜÇzoDÆ xñDvk
oÞlÃØÎC íOd Co oß¡Æ íO·Ü¤ lzo éÆ lÜÜÇì× yÔN oCkÞ pìÊ ÝëC ok rìÛ íVoDh
.lÜÛD¡ÇF kßh éF íËOwFCÞ éF Dë Þ ælÜǾC kßh ¸×D®× êCpW× ok
íO·Ü¤ lzo ÌÜçDØç kpG¡ìJ êCpF æqoDG× Þ P×ÞDÃ× í¿Ü× êDèÛDëpV ÝëC pFCpF ok
pþ Þ MÞpR êDèG®Â qC êpìÊ ßÏV ,kD¥OÂC íOÎÞk oßOÇv éF ívDvC éìÇN
kßVÞ rìÛ ÚCpëC ¸ëDܤ ÐÃOw× lzo PèV ok ¢zßÆ Þ íNDÃG¬ MD¾ÔOhCÞ
êCpF æqoDG× Ùç ,ÚCpëC PÎÞk íÏ× ÐÃOw× PvDìv éÜì×q ok ÝìÜaØç.koCk
ok éÆ PvC í·ìG¬ . íËOwFCÞ êCpF æqoDG× éìϵ æqoDG× Ùç Þ Pwç íËOwFCÞ
ok .Co Ùh Þ bìJ pJ íçCo éÇÏF ,lëDØìJ íØÛ Co PvC o pv æCo Èë ÍßeN onËço ÝëC
Þ Pì·¬DÂ Ùç Þ koCk kßVÞ P¡ÊqDF íçDÊ íOd Þ lëkpN Þ TÆ Ùç ÚDì× ÝëC
. kkpÊ í× Ýìì·N kßVß× êDçÞpìÛ HvDÜN ¯vßN éÜëA pç éWOÜ× . êÞp¡ìJ
.lçlì× ÚD¡Û Co ælÛÞp¡ìJ ÖÞClN Èë éOvßìJ ÍßeN PèV HNCp× êDèOÜ×
Þ íO·Ü¤ lzo Þ íÎCkßò¾ l¨ ÍßeN í¡× íµDØOVC êCßÂ Þ ÝìÏ×Dµ Ý× p²ÜF
oCp æD¡ÜçDz Mp©eìϵC êpGço PeN éÆ lÜOwç íñDèNol HϬ ÍÔÃOvC
oDìOhÓC EßÏw× êDèÎCkßò¾ , íÏhCk Piv pv Ýì·WNp× DF oßFr× cDÜV .lÛoCk
ÉorF êDèNol éÛDÜÇz ÍÔÃOvC MÔëDØN Þ íO·Ü¤ P¾p¡ìJ ælÜÜÆ lv Ð×Cßµ Þ
ÐhCk ok éZ pÊ MDdÔ¤C ÀÎDi× Þ PvpJ éÜèÆ Þ íOÜv êDèNol .koCk êpìÊ ok
kßVß×DÛ Dë Þ ÙÆ íÎÞ ,lÜëDØÛ í× éO¾pÊDÛ ÐÇz Þ lÜÜÆ í× æßÏV ÚD¡Û Þ ÖDÛ íF
DèNol ÝëC UoDh ok.lÛßz ½nd éGÛDV éØç êC éGvDe× qC lÜÛCßN íØÛ Þ lÜOwìÛ
.lÜzDF í× íÏÏØÎC ÝìF HϬ é·vßN êDçÞpìÛ
Ýì×DN éÜì×q ok éÇìND×ClÂC Þ ÚCpëC PÎÞk MDdÔ¤C qC PGS× ´ßØW× ok íFDëqoC
D× Ýèì× pËëk éÆ PwìÛ DÜ·× ÚClF éO¾pÊ Moߤ D× íÏ× ¸¾DÜ× qC ´D¾k Dë Þ
íÛÓ ß¬ xF æCo Èë qC ÍÞC éZßÆ Ùh olÛC qßÜç D× !pìh! PvC ælz ÝëpF Èzo
Þ oßz Þ ¼ëolìF êoDÆCl¾ DF ÐwÛ év Þk ¯vßN lëDF éÆ ÙìOwç íOÃ¡× pJ Þ
íÛ ßÜÆ éO¾p¡ìJ ÚlØN f®v DF éÆ Co êDèϤD¾ DN kßz ækßØìJ ÖDØN oDÇO¡J
. ÙëkoßÛ ok ,ÙëoCk ÚDèV
?lzDF éZ lëDF D× í¡×
-----------------
éV ßO× éÆ éÛDeÏw× koßh pF Þ íÏhCk ÌÜV ÚkpÆ DJ pF í¡× Áß¾ lëDõ pF DÜF
ÚDÇ×C íÛßÜÆ ¯ëCpz ok D¨p¾ Ùç pÊC , PvC æD¡ÜçDz Mp©eìϵC PÜ®Ïv
lÛCßOÛ qßÜç ÚßìwëqßJC pÊC íOZ pNÓDF ÝëC qC.kßGÛ cÔ¤ éVßaìèF qDF , PzCk
éF PÜ®Ïv éF éÛDØ¥h koßhpF qDF ,kkpÊ oCkoßh pF ívDìv ÐÃOw× PìÎD·¾ qC
ÚCpëC ÚßìwëqßJC éÆ ÖlÃO·× xÇ·F .PwìÛ D× íÏ× ¸¾DÜ× ÄG¬ Þ P¾p¡ìJ cÔ¤
é× C kC Þ MDdÔ¤C ľCß× éÆ kpìËF Co íñDçÞpìÛ ÚA ½p¬ íÛßÜÆ ¯ëCpz ok lëDF
Í ÔÃOvC xñDvk pFCpF ok P×ÞDÃ× Þ oß¡Æ íO·Ü¤ é·vßN Þ lzo ľ Cß× ,ÚA
DèÛA éVßO× Co kßh íϤC éÏØd lëDF ÚßìwëqßJC .lÛC ÉorF êDèNol éÛ DÜÇz
íO·Ü¤ lzo pìw× ok ,lÜÜÇì× P×ÞDÃ× MDdÔ¤C ÝëC pFCpF ok íOd éÆ kqDv
DÛ Co D× oß¡Æ ÍÔÃOvC Þ íÏ× ¸¾DÜ× Þ lÜëDØÜì× íÜÇz oDÆ ÚCpëC êkD¥OÂC Þ
.lÛpìÊ í× ælëk
íÏ× MldÞ .lzDF íÏ× MldÞ éëDJ pF íþCßN éF Úlìvo lëDF ÚßìwëqßJC ½lç
PzßÛ pv Ýìì·N ok Co ÚCpëC é¬Þp¡× ívCpÆß×k êCß ÖDØN kCqA Þ ÍD·¾ PÆpz
kÞle× íÛßÜÆ MDdÔ¤A l·F Þ kpF íNldÞ ÝìÜZ ÚÞlF .lÜÇì× EDWëC Ýèì×Þ PÏ×
éÆ êp×C ,kkpËì× ´DØOVC lÜØN ÞpR Þ lÜØNol êDç æÞpÊ ¸¾DÜ× éF «ßÜ× C wF éZ Þ
ÚßìwëqßJC op¨ éF rìÛ Þ ÚCpËdÔ¤A éìÎÞC oß²Ü× xǵ XëDOÛ éF lëkpN ÚÞlF
.lì×DWÛC lçCßh
éÇÏF êoÞp¨ MDdÔ¤C pFCpF ok P×ÞDÃ× éÛ éÆ PvC ækDO¾C ÁD¿NC kDëq jëoDN ok
. PvC éO¡Ê ÚCpËdÔ¤C Ùëso «ßÃv HGv MDd Ô¤C êCpVC xÇ·F Pvok
½p¬ qC Þ lÜÇì× ÚClÜZ æk Co ælÛpì× êDçÞpìÛ P×ÞDÃ× ½p®Çë qC MDd Ô¤C Cpëq
¢ÜÆ CÞ kßÎA HN Ù¬ ÔN ok . kqDwì× kCqA Co íµDØOVC ækD·ÎC ÁoDh êDèëspÛC pËëk
.PvC éO¡Ê ße× Þ éOwz ÚCpËdÔ¤C Ùëso DwF éZ DçÞpìÛ ÝëC
Èë êßwF êpìÊ PØv :lçlì× oCp íçCo Þk Èë pFCpF ok CoD× , íÛßÜÆ MÓßeN
lz o PèV ok êpìÊ PØv Dë Þ ,éOwFCÞ Þ éOwwÊ ÚDܵ êoCk éëD×pv é·×DV
kßVÞ MDÛDÇ×C ÝëC êÞk pç .ÚCpëC ÐÃOw× Úlz íO·Ü¤ Þ kD¥OÂC ÈìNCpÆß×k
éÆ íçCo ,ÖÞk æCo éÆ lëDØÛ ¢zßÆ kßh ÍD·¾ êoDÇØç DF lëDF ÚßìwëqßJC .lÛoCk
pvpF ľ CßN . kßz éO¾pÊ ¢ìJ ok , lÜÆ íØÛ oCpÇN Co Epº ÅDÛkok Þ jÏN MDìFpWN
HvDÜO× íþCßN ÝìÜZ Cpëq ,PvC í¾pO× íiëoDN °DeÎ qC ľ CßN Èë , íÏ× MldÞ
éF íOÜv é·×DV Èë qC D× é·×DV íiëoDN ÍßeN pìw× ok êoßGµ æoÞk Èë DF
pFCpF Þ ÐÃOw× Ô×DÆ êC é·×DV éF éOwFCÞ é·×DV Èë qC ,éO¾Dë lzo êC é·×DV


p¸ëpv ,pN Ðèv oCnÊ P×lh ok íñDÜFÞo Ð×Dµ Èë éFDSØF íNldÞ ÝìÜZ .lzDGì×
ívCpÆß×k ÙìÇeN íNldÞ ÝìÜZ é×DÛpF.PvC íiëoDN pG·× ÝëC qC pN ÅDÛkok pìº Þ
, êqoÞD¡Æ êD¾ßÇz lzo Þ êqDvßÛ é·vßN Þ¯wF ,ÚCpëC ÐÃOw× é¬Þp¡× lÜØNolÂ
Þ ÝëpN ívDvC.lzDGì× é·×DV ok íµDØOVC PÎClµ Ýì× DN Þ oß¡Æ íO·Ü¤ EÔÃÛC
lÜØNol é¬Þp¡× ívCpÆß×k EßZoDZ ok íÏ× MldÞkDWëC æCo ok ÖDÊ ÝëpO×lÃ×
! Pv C PÜ®Ïv éF Ö C pOd C Þ Ú ßìwë q ßJ Cq C HìGeN , ÚCpëC


Þ íO·Ü¤ P¾p¡ìJ í¡× ,íÎCkßò¾ l¨ æqoDG× ÚDØç íÏ× MldÞ íÜìµ éëDJ
oDÇOFC éF Þ êpGço PeN éÆ PvC íÎßeN ÖÔÆ Èë ok , íÏ× ÐÃOw× PvDìv
qC Co PÜ®Ïv DèÜN éÛ MÓßeN ÝëC .PvC éO¡Ê qDºA pìhC éçk ok æD¡ÜçDz
.PvC ækpÆ pOÇëkrÛ íÜìµ p²Û qC xÇ·F éÇÏF éOhDwÛ pNoÞk ÚßìwëqßJC
D× Ýçm éÆ PwëoD·z " ! PÜ®Ïv éF Ö C pOd C Þ Ú ßìwë q ßJ C q C HìGeN "
.kqDwì× ÄG®Ü× Þ Èë krÛ íÜìµ éëDJ ÝëC éF Co

1 973 ÝñÞs jìÛß× , íØvDV lØe×



1973 pG×Dvk jëoDOF íÏ× MldÞ í¡× æoDF ok ÖÞk éÎDÃ×
--------------------------------------------
íØvDV lØe× : éOzßÛ

?PvD× oß¡Æ æCo ÝìZ æCo DëA

DOGwÛ ÐØ·ÎC xǵ DF ÚßìwëqßJC í¡× Þ ÚCpëC pìhC MÓßeN æoDF ok Ý× ÍÞC éOzßÛ
Þ ßËO¿Ê EDF Þ ÙçlF é×CkC kßh oDÇF éÆ kpÆ Äëß¡N Cp× ÖoC ÝëC .lz éVCß× íFßh
ÝëC o k . ÖoCk éËÛ ækß¡Ê ÚCpëC PÎÞk DF éZ Þ Ýì¿ÎDi× DF éZ Co éÛCkpwÛßh éSdDG×
éÆ êC é×lÃ× ok íÎÞ kpÆ éÎDÃ× ÚA IDZ éF ÖClÂC ÉoßG×Dç ok êC éÏW× ÚDì×
cÔ®¤DF ÚßìvCol¿ÜÆ " Þ "íÏ× pìº ÚßìwëqßJC " ÐìG qC íNDØÏÆ ,æ kÞr¾CÚApF
oDÇzA kD©N ok D× p²Û é®ÃÛ DF Þ éOzßÛ ÚA cÞoDF éÆ PvC ækpF oDÇF " íñßW¡ÛCk
.koCk oCpÂ
íÜ·ë " íÏ× pìº " ,Ö C ækCk oCp ED®h koß× éOzßÛ ÚA ok éÆ Co ÚßìwëqßJC pÊC Ý×
éF Mßµk CpÛA æDËaìç , ÙOwÛClì× ÚDËÛDËìF oDÇ¡ìJ éÇÏF , ÚCpëC PÏ× oCßiغ éÛ
Ú CpëC PÜ®Ïv ÖDÃ× DF íÏ× MldÞ PvDìv Þ æCo ÍßGÂ Þ kßh í¡× ok p²Û lëlWN
pç qC íñCÞoDÛ Þ XëCo êDèGwZ pF ÝìÜZ DF êqDF .ÖkpÆ íØÛ P×ßÇd ok PÆpz Þ
Ýèì× íÊlÛD× Hõ Þ íÛCpëÞ éWìOÛ ok Þ íÏhCk ÌÜV ¢NA DF êqDF ,lzDF éÆ ½p¬
Þ " PvpJ éÛDËìF " Þ "íÏ× pìº " Co êpËëk ÙÏ ¢hpZ Èë DF xÆ pç éZ .PvD×
PÏ× éF ¸¨ß× ÝëC DF Þ éOwÛCk " íÏ× " Co kßh DîÜ× ,lëDØÛ kClØÏ " ÝñDh "
oCp " ÝñDh " Þ " íÏ× pìº " ½p¬ êkßFDÛ ÞpÊ ok ÚA êDÃF DëßÊ éÆ lÜÇì× ÝìÃÏN
kßVßF ívDìv ækßÎA Þ æpìN ¯ìe× Èë íñDç éÎßÏÊ ÝìÜZ DF Cßç íF ÈìÏz !koCk
ðßv êCpF éÆ í®ìe× ,lÜÇì× P×ßÇd MDvDwdC Ðõ êDWF ÚA ok éÆ koÞA í×
êqDNlÜN DF CpÛA PèWÜëlF Þ lçk í× ÚDV ½p¬ pç qC ÚDGëp¿FCßµ Þ ÚDìZ ækD¿OvC
Þ æ DV Þ éÛDOvÞk ÍD× MDìÜØN ¸¿ÜF kßÎA ÐÊ EA qC DN lÜÛCoß¡ì× kßh oClÊ íF
.lÛpìËF íçD× kßh éÛDGÏ®NolÂ
uDwd C DF Þ lÜO¾pÊ í× p²Û ok Co p®h ÝëC lëDF éÏW× ÚA ÖpOe× ÚDÊlÜwëßÛ
lìÆ DN CklW× .lÛkpÇì× ¢zßÆ íÛßÜÆ Ö ßØw× Þ ækßÎA ¯ìe× ¸¾o ok PìÎßòw×
éÆ P¿Ê ÚCßOF lëDz .PwìÛ íÏ× pìº D× p²Û qC ÚßìwëqßJC éÆ ÙìÜÇì× êoÞA kDë Þ
Í߬ ok éÆ Co íÊorF MÓßeN Þ MCpìì»N Cpëq , PvC " ælÛD× Hõ " íÜì·× Ößè¿ØF
,lÛC ækClho D× oß¡Æ f®v ok éZ Þ íÏÏØÎC ÝìF f®v ok éZ pìhC ÍDv ækrÛDJ æk
DèÛA qC éOwÛCßOÛ qßÜç Dë Þ ækßF íñrV Þ íØw ækpÆ pÊC Dë Þ ækpÇÛ Åok Ô×DÆ Dë
.l¡ÇF ÚÞpìF êC é×DÛpF Þ íÏص XëDOÛ kßh yÞo Þ í¡× êCpF
íµDØOVC íÏìiN êDç é×DÛpF éGÜV pO¡ìF ÚßìwëqßJC MDëp²Û ækp¡¾ MoDG·F
Þ ælz ´Þpz í×ÔvC íÏìiN êDç é×DÛpF qC D©ÂDÜO× éÆ koCk (íJßNÞC ÍDìvßv )
êDç éOznÊ éF oCp¾.kkpÊ í× ÙOh ( íOwìÛßØÆ ) íÛÞD·N íÏìiN êDç é×DÛpF éF
ßJC MDëp²Û éÆ í¿ì¬ ÚA PvC ÝëC , oÞk íÏìh êDç ælÜëA éF oCp¾ - oÞk íÏìh
ªÂ DÜO× êDç é×DÛpF ÝëC ÝìF éÆ éaÛA.kqDwì× Ýì·× Þ kpìËì× pF ok Co Úßìwëq
¸¨Þ éF í¿Ü× koßh pF ,lçlì× ÐìÇ¡N Co DèÛA ÅpO¡× éVÞ Þ PvC " ld CÞ "
ok í·¨Þ ÝìÜZ éWìOÛ ..PvC íµDØOVC íÏìiN êDç é×DÛpF éñCoC Þ kßV ß×
í¿Û PèV ok éZ ,oÞk êDç éOznÊ éF P·Vo PèV ok éZ êpËìFÔÃÛC éF Ðص
ÝëC Ýì·× ÐÇz.lzDGì× íÏìiN êC ælÜëA ¸¿ÜF íÛßÜÆ ¸¨Þ é®vCÞ ÔF Þ ækDv
qC íGÎDV éÛßØÛ .PvC ( ÙwëoÞpN ) P¡dÞ ÖD²Û íÛßÜÆ ¯ëCpz ok êpËìFÔÃÛC
ÚÞk éwNßñD× é¡ëlÛC ÞpìJ (êDèOwìÛßØÆ ) êDèìÛÞD·N Co êpǾ íÊlÛD× Hõ
. lçlì× ÐìÇ¡N

ÝìZ EÔÃÛC æCo ÚDØç ÚCpëC é·×DV íÛßÊpÊk æCo éÆ lÛC lÃO·× oßFr× êDèìÛ ÞD·N
rì×A pè íFÔÃÛC .kpÆ EÔÃÛC íÛßÜÆ íçDzkDJ ÖD²Û éìϵ lëDF DèÛA ÙµrF . PvC
yß×Cp¾ ÚDì× ÝëC ok DèÛA éaÛA .koCk oCp ÚDÛDÃçk Þ DçDOvÞo éF éìÇN uDvC pF éÆ
.koCk oDìwF Áp¾ íÛßÜÆ ÚCpëC ¯ëCpz DF ÝèÆ ÝìZ ¯ëCpz éÇOwÜëC ,lÜÜÇì×
Äëp¬ qC Dç pèz æp¤De× æCo " éìVßN ok ÞC : ÙìÜÆ é·VCp× ÚÞk éwN ßñD× kßh éF
: éÆ kßF lÃO·× " MDçk
Dçpèz ok DèÛA . PvC ( DèOwìÎDë pK×C ) ÚCoßiÛDèV Pvk ok ÝìZ êDç pèz - ÓÞC
,lÜzDF í× Àì·¨ MDçk ok íÎÞ lÛC êßÂ
PvC ( ÙwìÎCkßò¾ ) íÆÔ× ÖD²Û DF ÄÏh kD©N , ÝìZ é·×DV ok ælص kD©N - DìÛ DR
DWÛA ok Co EÔÃÛC éÏ·z lëDF CnÎ .lÜçlì× ÐìÇ¡N ÚDÛDÃçk Co EÔÃÛC ælص êÞpìÛ Þ
,kpÆ ÚCqÞp¾
ÄÏh ÁßÃd qC Ökp× Þ koClÛ kßVÞ ( ÚDØÎoDJ ) íÊlÜëDØÛ xÏW× ÝìZ ok - DSÎDR
qCpdC êCpF lÜÛCßN íØÛ ÝëC pF DÜF .lÜOwìÛ oCkoßh pF ( ÈìNCpÆß×k ) éÛDëD×p¾
, lÜÜÆ ækD¿OvC ívDìv Þ í¿Ü¤ êDç éëkDeNC Þ xÏW× qC kßh ÁßÃd
o k í×D²Û ( ê DçoßNDOÇëk ) ÚDëD×p¾oÞq ÝìF êDç íØ¡aØç Þ Ù¡Z - D·FCo
ÝìF Co íÇëpZ fÏw× êÞpìÛ ³¿d Þ êoÞA ¸ØV ÚDÇ×C ÝìZ ÀÏOi× êDèÛDOvC
ÌÜV ok oßÛD× íÜìµ éÜì×q ÝëC pF DÜF .kqDwì× ÙçCp¾ ÚDOvC lÜZ êqp× ídCßÛ
,koCk kßVÞ íÇëpZ
ælص kD©N ,lÜÜÆ í¡Æ pË¡Î ÝìZ éF DØvo íVoDh ÚCpËÎD»zC pÊC - Dw×Dh
íÏ× ¢iGìñ Dço ÌÜV éF íÆÔ× l¨ íÏhCk ÌÜV Þ ÚCoßiÛDèV DF kD©N éF ÄÏh
oß®ÛDØç).lz lçCßh íØOd êqÞpìJ Þ ÖDµ ÍDGÃOvC qCoCkoßh pF éÆ kß¡ì× ÍlG×
(ÝJCs l¨ ¢iGìñDço ÌÜV ÍDS× oß®F .lz Ùç

MDìÏص Èë DF lÛCßOì× kÞq íÏìh ¢ìÊkDv °DeÏF p²Û ÝëC éÆ kpÆ ÍßG lëDF
.kßz ækDO¾C DV ÚDçmA ok êkÞld DN Þ éO¾pënJ oß¡Æ ÚAÞ ÝëC æCo ÚCßÜ·F êr»×
ok ?lÛoCk kßVÞ D× íÛßÜÆ é·×DV ok ÙëkpØz pF éÆ í®ëCpz Þ Ð×Cßµ DëA íÎÞ
éÏdp× ok í·¨Þ ÝìÜZ DF D× oß¡Æ lëDz !pìh P¿Ê ÚCßOì× MCpWF ´ßØW×
MDdÔ¤C qC ÐG ÐÂC ld Dë Þ íÛDèV ÍÞC ÌÜV êDèÎDv ok Dë é¬Þp¡× EÔÃÛC
:?ÐìÎk éZ éF.PwìÛ ÍDd íÎÞ , ækßF ÞpFÞo í¨oC
¢iÜìñDço ÌÜV éÆ PvC ækpÆ ækDìJ ÞpìÛ ÚCpëC ok íVoDh pËÎD»zC Èë qÞp×C
,lçk oCp PÏ× oßOvk ok Co íÏ×
ÚDØÆDd qC êpGh Þ PvC oDÆpv pF lÜ×ÞpìÛ êrÆp× PÎÞk Èë ÚCpëC ok qÞp×C
.PwìF í¿ëCß®ÎC ÅßÏ× ÖD²Û íÜ·ë íÏe× lGOw×
PìÇÎD×.PvC ækCk oß¡Æ êDç DOvÞo éF êpËëk êDØìv í¨oC MDdÔ¨C qÞp×C
oDOÇç ÚßìÏì× 13 DN 12 éF MDdÔ¤C qC ¢ìJ oDOÇç ÚßìÏì× 2,5 qC íÛDÃç k
kßh êDV Þ ælz ízÔN oDZk ÝèÆ íFDFoC íÇÎD× ÉorF .PvC éO¾Dë ¢ëCr¾C
P·Ü¤ Þ P¡Æ êDç ¸ØOW× kD¥OÂC , í¤ß¥h íÜìzD× Þ êC éµor× kD¥OÂC éF Co
lìÎßN lzo ÍDd ok íÎÞ kÞle× kD¥OÂC Þ íµCoq í×Dèv êDèOÆpz kD¥OÂC
êC æp졵 kD¥OÂC.PvC ækpKv íÛDÃçk êDJ ækph kD¥OÂC éF æphÓDF Þ íÛÞD·N
.PwìÛÞok ÍßeN ÍDd ok ,koCk oß¡Æ í×Ck lìÎßN ok éÆ íOìØçC éØç DF Ùç
íFrd P×ßÇd Þ æqoDG× Þ íÊlÜëDØÛ xÏW× éÆ PvC ÍDv kDO¿ç ÚCpëC ok qÞp×C
ÚDÇÎD× £ß¥iF íµDØOVC êCß mß¿Û ÍDصC éOGÎC æoÞk ÝëC í¬.koCk PÜv
íÊlÜëDØÛ xÏW× Ú D¡hok ÝÜv Cnè·× .PvC ækDèÛ êDWF kßh qC êkDëq êßv oDRA
êÞpìÛÞ ¸¨Þ qC íèFD¡× HìÆpN ÚCpëC xÏW× rìÛ ÚßÜÆC Ùç.PwìÛ ÙÆ Ùç ÚCpëC
ECrdC Þ PwìÛ êß ÚClÜZ Ôص Þ lçlìØÛ PvlF oß¡Æ íµDØOVC MDÃG¬ í·ÂCÞ
¸¨Þ Èë qC íÆDd kßGØÆ ÝëC éZ pÊ.lÜOwìÛ oCkoßh pF PìÎ D·¾ êkCqA qC ÀÎDi×
Dçpèz æp¤De× æCo " éìVßN pF íÏìÎk íñDèÜN éF íÎÞ ,PvD× é·×DV ok êkDµ pìº
íÇë éÆ lz pÆnO× lëDF DÜب ) .PwìÛ íÏhCk ÌÜV MoÞp¨ Þ " MDçk Äëp¬ qC
qC oß¡Æ ÚßìµDØOVC Þ DèìÛÞD·N éÇOwÜëC ÚCpëC íÊlÜëDØÛ xÏW× À·¨ ÐëÓk qC
ÚA DF Ùç êkÞld DN Þ lÛkDèÜÛ í·ÂÞ íwÏW× éÛDëD×p¾ ÄÏh ÖD²Û éF ClOFC ÚDØç
(!lÛkpÆ æqoDG× P×ßÇd íñCoßz ÖD²Û éF kßh kDÃOµC ÄG¬
Þ ÝëC íØvo éØìÛ Þ íØvo æpØ·Ow× ÚCpëC êDç pèz qC ÖClÇaìç qÞp×C æphÓDF Þ
Þ êDèËÛDz éÇìÎDd ok ,kßz íØÛ PGÂCp× DèÛA ½p¬ qC Þ PwìÛ íVoDh Mol ÚA Dë
Ú DìV o Dh Pvk ok D·ÂCÞ ÚD×rÛA ok ÝìZ ÉorF êDçpèz qC pËëk íhpF
.kßF ÚDÛA MoD²Û PeN Dë
æCo rëßWN qC ÚÞk éwNßñD× " Ú C Þ o íJ " íÏìÎk éZ éF PwìÛ ÖßÏ·× éØèÜëC DF
PeN pO¡ìF DèÛA éÆ lvpì× p²ÜF ?lÜ¡Æ íØÛ Pvk ÚCpëC êCpF ÝìZ EÔÃÛC
!lëDõ ÝëC kßh DN lÜzDGì× ÚÞk éwNßñD× lëDõ qC ßñ DìF ÝìÎ Pz C k pF pìRDN
Þ DÃë p¾ A ,DìvA ok EÔÃÛC ÚlÛCqDN ÚDçßh ßñDìF ÝìÎ PvC ælz ÖßÏ·× éÆ DWÛA DN
kDF ælÛq " æÞrV ok ÞC .kpÇì× êÞo LZ rìÛ ÝìZ kßh ok Þ kßF ÝìNÓ êDÇëp×A
êDç oß¡Æ éØç æCo í×rV ÐÇ¡F Co ÝìZ æCo " ! êC ækßN ÌÜV ok êqÞpìJ
êDçoß¡Æ ætëÞ DëßÊ éÆ éìvÞo pGOÆC EÔÃÛC æCo oDÜÆ ok CpÛA Þ lÛCßh Ößv êDìÛk
.kpÆ kClØÏ ælÛD× Hõ Þ íOdÔ¾ êDç oß¡Æ æCo , PvC íO·Ü¤ -êoCk éëD×pv
,lÜÆ Ùç pv UoDh ok EÔÃÛC ÚlÛCqDN êCpF êC éëp²Û Èë PwÛCßN ÞC éÏìvßÜëlF
êDç oß¡Æ ) " Ú DèV ê Dç pèz " éìϵ Co " Ú DèV MDçk " éÇÜëC êCpF
ÚÞk éwNßñD× MDë p²Û éÇìwÆ éÇìÎDd ok ,krìËÛC pF Þ lÜÆ XìwF ( êoCk éëD×pv
uDvC ok Þ PvC êpF DèìñßÊ íÏÆ ÝëC qC éÆ lÛClì× ,lzDF ækpÆ é·ÎD®× Eßh Co
æqoDG× ok Co kßh lëDõ ÓߤC Þ ækßF MDì·ÂCÞ DF kDܵ Þ Pì×rV éÛßÊ pç ÀÎDi×
.PvC ækCk lzo ,lÛkpÇì× lìÏÃN pËëk êDç oß¡Æ æCo qC éÆ íñDç íÜìZ DF
¸¾DÜ× éF ,lÜÜÆ íØÛ Ðص rìÛ ÚÞk éwNßñD× lëDõ éF íOd éÆ ÚCpëC êDèìÛÞD·N
íÊlÜëDØÛ Ú D¡·¾DÜ× qC lÜçCßh í× DèÛA éÆ í¡ÇOØdq Ökp× ÚDØç , ÚCpëC Ökp×
éÏØd DF éÆ lÜçk í× ÈOvk ækßN Erd ÚCpGço éF DèÛA Cpëq ,lÜÛrì× éخΠ,lÜÜÆ
ëÞoßz éÇìÎDdok ,lÜzCpOF éèVÞ ÚCpëC ok êÞoßz êCpF ÚÞk éwN ßñD× lëDõ éF
Ýèì× éF êoDØ·OvCßÛ l¤DÃ× DF Þ PwìÛ Mol pFC Èë rV êrìZ D·ÂCÞ êqÞp×C
lÜÛClF D× qC pOèF Co ´ß¨ß× ÝëC lëDF DNlµD ækßN Erd ÚCpGço Þ lÜÇì× koßh pF D×
éخΠÚCpëC ÚD¡ÇOØdq éF Ùç êpËëk HÛDV qC ÚÞk éwNßñD× oCl¾p¬ êDèìÛÞD·N
æDz, kßh PvokDÛ ÓߤC Þ í¾D®·ÛC pìº ¸¨ß× Hwd pF DèÛA ÚßZ , lÜÛrì×
éÏØd UD×A íVoDh êDèNolÂ Þ ÚDFDFoC Þ Ýì·WNp× DF æqoDG× oCk Þ pìÊ ok Co ÚCpëC
ÚCpëC æDz éF PGwÛ Dç íÜìZ kßh éÆ lÜÛClì× éØç.lÛC ækCk oCp Ýì¿ÎDi× íϤC
p²Û Þ kßh yÞo ÝìF kD©N éÆ ÚCpëC êDèìÛÞD·N .lÛoCk íOGS× Þ lµDw× p²Û
ÚkpËF Co æDÜÊ ,lÜÜÆ ßWOwV kßh ok Co Hìµ éÇÛA êDWF ,lÜÜìF í× Co Dç íÜìZ
æ DËë DJ " fÎD¥× Dë ,lÜÆ í× æDGOzC ÝìZ Dë éÆ lÛClÃO·× Þ lÜÜǾC í× ÚCpËëk

pËëk ÝìZ Dë Þ lëDØÛ í× EDWëC Co ÚCpëC Ýì·WNp× DF ÚkD×A oDÜÆ " ÚDéV EÔÃÛC
!PwìÛ ÚÞk éwNßñD× Pvk
: PwìÛ ÐÇ¡× Ùç olÃÛA ´ß¨ß× éÇìÎDd ok

qC Co oß¡Æ ÚkpÆ íO·Ü¤ p×C Þ êqoÞD¡Æ êqDvßÛ éÆ PvC ÙØ¥× ÚCpëC æDz -
ÌÜç p¾ lzo ,êoCkC ¸¨Þ cÔ¤C PèV ok éGÛDV éØç é×DÛpF Èë Þ kpGF ¢ìJ
ÚCpÊoDÆ íµDØOVC ÁßÃd Ýì×DN , ÚDÛq êkCqA ,Hçn× qC PvDìv ÈìÇ¿N , íØϵ
.PvC ækCk éñCoC æpìº Þ ÚDÛDÃçk Þ
íñßV ÔìOvC Þ íGϬ é·vßN ÍDGÛk éÆ íÛDèV Mol pFC Þk pFCpF ok ÚCpëC æDz -
qC kßh ( ÈëtNCpOvC ) íñCoB×qo Þ íñDì¾Cp»V Pì·Âß× ÄG¬ D× oß¡Æ Þ lÜOwç
.lÜÇì× P×ÞDÃ× kßh MDÛDÇ×C ÄG¬ ,PwìÛ Ú ß¥× DèÛA xñDvk
ÙëCr¾C í× ÚA pF ÚßÜÆC .Ölz oÞA kDë Ùç íÏG éOzßÛ ok Ý× éÆ kßF íµß¨ß× ÝëC
ok Co é·×DV éÆ lÜØNolÂ Þ lÜØNÞpR ækCßÛDh lÜZ EDwd qC PÜ®Ïv EDwd éÆ
éF éÆ íñDWF M CkDÃOÛC ÚA ÖDØN D¾D©× .PvClV ,lÜÜÇì× é¤Ôh ¢ëßh kßVÞ
ê DJ éF ækDv Þ Ðèv lÛCßN íØÛ , PvC koCÞ (ÙwìNCpÆÞoßF ) êoÓDwÛCßëk ÖD²Û
lÜOwç íñDçkok êoÓDwÛCßëk Þ ( ízoDËìÎÞC ) íFB× olOÃ×.kßz éOzßÛ PÜ®Ïv
ÚA éF Ùç (íOwìÎDìvßv ) íµDØOVC Ápz éÇÏF êoCk éëD×pv Epº DèÜN éÛ éÆ
é®FCo ok ÐñDw× ÝëC éÆ koCkDV .PwìÛ Úß¥× éìÏF ÝëC qC Ùç D× Ýèì×. PvÔOG×
.lÛpìÊ oCp é·ÎD®× koß× íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û DF ÚDz

íÆDF ?lÛpìËF Co íwÆ éZ HÛDV lëDF ÀÎDi× êDçÞpìÛ íÎCßdC Þ ´D¨ÞC ÝìÜZ ok
êDèìÛÞD·N éÆ PwìNÓCßv ÝëpN ívDvC Dç ÝëC ?lÜëDØÛ éÏØd íÆ éF ?lÜÜÆ kDeNC
éwë DÃ× Dë Þ æl×A DèFDOÆ ok éaÛA Hwd pF éÛ íèOÜ×.lÜëßÊ jvDJ ÚA éF lëDF ÚCpëC
DF éÇÏF ÚCpëC ok kßh éOznÊ MDìFpWN ÙµrF íOd éÛ Þ oß¡Æ ÚA Þ ÝëC DF êqDv
.konËì× íÛßÜÆ ÚCpëC ok D× Ù¡Z ßÏV éaÛA ÐìÏeN
lëDF ÐSØÎC í¾ DëA íÎÞ lÛqß×Bì× ÉorF HñD¥× qC ¯Ã¾ DèÛDwÛC MDÂÞC íhpF éZ pÊ
¸¨ ß× éF ÚCpëC ok Ýì¿ÎDi× Þ DèìÛÞD·N DN lëA ¢ìJ UßG×DÆ ÐS× íOì·¨Þ DØOd
?lÜvpF íOvok
éZ pÊ DèÛA Cpëq ,ÙìÏñD í¤Dh yqoC ÚCpëC êDèìÛÞD·N Þ ÚßìµDØOVC êCpF D×
íñAoDÆÞ êp²Û Þ êßÜ·× cÔv Þ ÐÇ¡N Mol DF íÎÞ lÜOwç íÇZßÆ êÞpìÛ
ÝìF Þ lÜÜÇì× ÍD»zC Co í¤ß¥i× êDV Ýì¿ÎDi× EßZoDZ ok kßh ætëÞ
ÚDØç éF DèÛA PìÎßòw× ÝëCpF DÜF .lÜOwìÛ mß¿Û ÙÆ UoDh ok ÐÂC ld ÚCpÇ¿ÜzÞo
DÛ pÊC Þ PÏ× ¸¿ÜF , lzDF Pvok pÊC DèÛA Ðص Þ ½pd .PvC pN ÝìËÜv ÐìÎk
DèìÛÞD·N ÚßZ éÆ PwìÛ Ùç oß®ÜëC .kß¡ì× ÖDØN ÚA ÚDëq éF íÏìh ,lz DF Pvok
DèÛA ½p¬ ok jëoDN kßiF kßh ,lÛqoÞ í× kDÃOµC jëoDN PÆpd ÝìÛCß ¢ÛCk éF
íµDØOVCÞ êpÊoDÆ êß ECrdC DwF éZ !ÚDzoD²OÛC ok êqÞpìJ lçDz Þ PvC
ÝìF Þ lÛC ækpÆ lzo bìç qC íµDØOVC ÈZßÆ êDç æÞpÊ DwF êC Þ lÛC ælz lëlJDÛ
ívDìv í¡× ¯h DÛDØç ÚA ívDvC ÐìÎk .lÛC ælìvo íÛDëDz oDGOµC éF kßh PÏ×
lÛpìËF p²Û ok Co Pì·ÂCÞ lëDF ÚCpëC êDèìÛÞD·N .PvC ækßF DèÛA PvokDÛ Dë Þ Pvok
Co ÞC DF íØÇeOw× íÏ× MldÞ Þ æDz HÛDV lëDF DèÛA ,lÜzDF éOz Ck ½D®·ÛC Þ
é¬Þp¡× íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û æDÜJ ok éÆ lÛqDv ÚA éVßO× Co kßh êÞpìÛ Þ lÛpìËF
,kßz PÛDì¤ ÉorF êDèNol êqDF Þ PFDÂo ok D× Ýèì× êkCqA Þ ÍÔÃOvC ÚCpëC
Þ kkpÊkßh êqoÞD¡Æ êqDv ßÛ æCo ok ¸ÛCß× ÈìF Èë kp¬ éF ľß× ÚCpëC é·×DV
íµDØOVC PÎClµ qC íFßÏ®× ld DF kßh êDçqCDìÛ ÄG¬ Co íO·Ü¤ EÔÃÛC Èë lÛCßOF
.lÜÆ ækDìJ íÛDwÛC Pwëq ¯ìe× ÝìÛCß éÛD¡ëlÛC oÞk PëDµo Þ
, PvC ÚCpëC êDèìµDØOVC Þ DèìÛÞD·N í¡× Þ PvDìv uDvC éÆ íNDÃG¬ æqoDG×
M ldÞ Èë íÏ× MldÞ .kß¡ì× é¤Ôh í¡× ÝëC qC êÞpìJ ok íÛßÜÆ ¯ëCpz ok
EßZoDZ ok ælÛqDv MCkDèÜ¡ìJ Þ MCkDÃOÛC .lzDGì× ÄÏh ¸¿ÜF Þ PvC íÎߤC
ÝëC ÄìØ·N Þ ÖDÇeOvC ¸¿Û éF éÇÏF , PwìÛ koCÞDÛ Þ DWFDÛ DèÜN éÛ íNldÞ ÝìÜZ
lzo êCpF æqoDG× íÏ× MldÞ EßZ oDZ ok lëkpN ÚÞlF .kpìËì× Moߤ MldÞ
MldÞ .PzCk lçCßh ÚDëpV Epº qC êlìÏÃN lzo æCo êCpF æqoDG× Þ é·×DV ÐÃOw×
æqoDG× ÝëC ÚA uDvC pF ÚCßOì× ÙìçCßiF D× pÊC éÆ PvC íØÇe× ækßÎDz ÚA íÏ×
éÜì×q ok ÍDS× oß®F .kpF ¢ìJ qC pRß× íÎÞ rì×A PØÎDw× êDç æßìz Þ ÐñDvÞ DF Co
íFCph éÛDh TµDF éÆ êoCk éëD×pv lzo æCo : PvD× ÐFDÃ× ok æCo Þk êqoÞD¡Æ
Þ lÛDvpì× ÚDìϺ éF D× oß¡Æ ok Co íµDØOVC ÚCpeF Þ kß¡ì× ÚDÃçk DèÛßìÏì×
æCo Þk íO·Ü¤ éÜì× q ok oß®ÜìØç .íÛÞD·N êDèOÆpz lìÎßN pF íÜOG× lzo æCo
oDF Þ lÜF íF íñßV kßv DF ¸ëDܤ éOwFCÞ Þ ÌÜçDØçDÛ Þ í®F lzo : Pwç
Þ yßç Þ kph éF éìÇN DF íO·Ü¤ ÚÞqß× EÔÃÛC lzo æCo Þ í¤ß¥h ÚCoCk éëD×pv
é×DÛpF Þ ÖpçC ÚCßÜ·F kD¥OÂC íOÎÞk ¢iF ÚkpF oDÇF Þ ÚCpëC Ökp× kßh oDÇOFC
ÚCpÊoDÆ êkD¥OÂC Þ íµDØOVC , íÛDwÛC ÁßÃd ³¿d DF Ml× qCok Þ æDNßÆ êDèërëo
.íO·Ü¤

ok ætëßF , éOznÊ éçk í¬ íNDÃG¬ êDçkD©N Àì¿iN Þ pìì»N DF é¤Ôh oß®F
rÆp× ÚßÜÆC, æDz êoDÇOFC íµDØOVC Þ êkD¥OÂC MDdÔ¤C Þ MÓßeN DF ,DOvÞo
o C nÊ êCpF ÚA DF HvDÜO× ívDìv ÚD×qDv Þ ÚCpëC lzo æCo êÞo pF æqoDG× ÐÃR
êC æqoDG× ÝìÜZ ÐÇz . PvC éO¾Dë ÍDÃOÛC ÝëßÛ ÌÜçp¾ Þ ÚlØN DF êC é·×DV éF
xÇ·F .PwìÛ ÚA íÛDvA Þ íÊkDv pF íÏìÎk íèOÜ× , lzDF rì×A pè pìº lÛCßOì×
.kßF lçCßh XÛp»F PëDèÛ êC æqoDG× ÝìÜZ
ÚkpÆ êkDµ ÍÞC éVok ok ½lç ÝëC éF Úlìvo êCpF íND×lÃ× íÜìZ éÜì×q ÝëpOèF
q C ê o DÊ kDë éFÞpi× êDçoCßëk ækph ækph ÚlìZ pF Þ oß¡Æ ívDìv ¯ìe×
Þ êkDµ PìÎ D·¾ MDÛDÇ×C kDWëC lëkpN ÚÞlF êl·F Öl .lzDGì× kpv ÌÜV æoÞk
lzDGì× íÛßÜÆ íÛßÛD pìº ívDìv ECrdC Þ DèÛD×qDv PìÎßòw× ÍßG DF Þ íÛßÛDÂ
Ð×DÆ ÐFDÃO× kDØOµC ßV Èë ok Þ lÛoClì× pF Öl ÚCpëC ÍÔÃOvC Þ êkCqA æCo ok éÆ
.lÛqDwì× ÙÇeOw× æDz DF Co íÏ× MldÞ êDç æqCpìz
ívDìv ÖD²Û éÛ éÆ kßF lçCßh ÚCpëC ok ívDìv ÝëßÛ ÚD×qDv Èë íÏ× MldÞ
éÇÏFkßF lçCßd íFpº íñD×p¾ ÄÏh ívDìv ÖD²Û éÛ Þ ( íOwìÎDìvßv ) íµDØOVC
D× é·×DV ætëÞ lzo êCpF éÆ PvC íÜëßÛ qCpN Þ ækpOwÊ íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û Èë
.PvC HvDÜO×
! ÝìZ EÔÃÛC æCo éÛ Þ koCk oCp D× oß¡Æ ÐFDÃ× ok éÆ PvC íçCo ÝëC



jìÛß× , 1973 pG×Dvk 22 , íØvDV lØe× éOzßÛ , Ößv éÎDÃ×

íñßW¡ÛCk ¢GÜV æoDF ok D× p²Û


ÚCpëC PÏ× í×ßص ¢GÜV qC íØè× ¢iF ÚCpëC ÚDÛCßV Þ ÚDëßW¡ÛCk ¢GÜV -1
, é·×DV êkD¥OÂC Þ íO·Ü¤ P¾p¡ìJ Þ êqDvßÛ ,oß¡Æ Ð×DÆ ÍÔÃOvC Þ êkCqA êCpF
ÝëßÛ ÌÜçp¾ é·vßN Þ ¯wF Þ íµDØOVC PÎClµ Ýì×DN , íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û oCpÃOvC
lëDF DèÜN éÛ ÚDëßW¡ÛCk ¢GÜV ÝëC pFDÜF. PvD× Ýèì× ok êC ækßN Þ íÏ× ,íØϵ
éF Þ ÐñDw× éF PwiÛ ÖDÃ× ok Þ éÇÏF , kßh í¿Ü¤ éÛDÃe× MDGÎD®× Þ ¸¾DÜ× éF
.koCk ÍÞnG× Ð×DÆ éVßN ÚCpëC PÏ× í×ßص ¸¾DÜ×
ßW¡ÛCk ¢GÜV éÆ PÏ× í×ßص MDGÎD®× £ß¥iF éZ Þ í¿Ü¤ êDèOvCßh ok éZ
íñDµkC pç ÝëC pFDÜF .lÛoCk oCp " ívDìv oß×C " é®ìd ok ,lÜÇì× ´D¾k DèÛA qC íñ
Hwd pF éÛ " ! lÜÆ PÎDhk PvDìv ok lëDGÛ " íñßW¡ÛCk ¢GÜV éÇÜëC pF íÜG××
ÍßG ÐFD lÛCßN íØÛ íñßW¡ÛCk ¢GÜV êCßOe× Hwd pF éÛ Þ íîÜ× ÖDÇdC
! pìh, PvokDÛ PvDìv qC êÞpìJ !êoA PvDìv ok PÎDhk : PwÜëC D× p²Û.lzDF

ÚCpëC ÚDëßW¡ÛCk íÛDèV ÚßìvCol¿ÜÆ Þ íñßW¡ÛCk ¢GÜV pF íÛßÜÆ ¯ëCpz ok -2
éOwç .PvC ælz ÐìØeN íOvokDÛ PvDìv ÀÎDi× ívDìv êDèÛD×qDv ½p¬ qC
MÓßeN Þ MDd Ô¤C éF éÛDÜìG·ÂCÞ ìº Þ éÛDVßWÎ koßh pF PvokDÛ PvDìv ÝëC
" ÓDF " qC MDd Ô¤C ÝëC ÚßZ Ýì¿ÎDi× ÙµrF .lzDF í× ÚA ÝìÏ×Dµ Þ ÚCpëC pìhC
éò¬ßN Dë Þ ( DèOwìÎDëpK×C ) ÚCoCßiÛDèV éò¬ßN lëDF Dë , PvC éO¾pÊ Moߤ
!lzDF ÖD²Û ³¿d êCpF DèÛA ÅpO¡× éò¬ßN Dë Þ íÛCpëC Ýì·WNp×
pìhC M Ó ßeN oCk éÜ×Ck uDìÃ× éF íµDØOVC êDç ælëlJ Þ MÓßeN fì¨ßN -ÓÞC
Ùëßz oÞA kDë PwìÛ lF . lzDF íØϵ fì¨ßN Èë " éò¬ßN " Ößè¿× DF lÛCßNíØÛ ÚCpëC
Ô× Þ ÚD¡ì¡Æ HÛDV qC éò¬ ßN Èë ï¡aF Hçn× éF éÆ Co íÛDwÆ xÆoD× éÆ
kDÜOvC PvC oß®ÜìØç .kpÇì× lÜi¡ëo éOvßìJ , lÜOwëpËÛ í× ÚDìFCo Þ ÚDë
Èë qC koßh pF qp®ÜëC Þ ÚCpëC pìhC MÓßeN éF æpìº Þ "íGëp¿×Cßµ " Þ " éò¬ ßN "
.íØϵ pÇ¿N Èë qC éÛÞ kß¡ì× ízDÛ ( ÈësßÎßñlëC ) êqDW× pÇ¿N
éF Cp¥eÜ× Co kßh oDÆ Ýì¿ÎDi× éÆ kßGÛ rñDV qDF , kßF í× ÝìÜZ éÆ §p¿F - DëDR
MÓßeN ÝëC í·ÂCÞ XëDOÛ PwëDGì× éÇÏF ,lÛkpÇì× kÞle× " éò¬ ßN " ÝëC êD¡¾C
.lÛkClì× oCp kßh lëlV ívDìv í¡× ÝëÞlN D¡Ü× Co íÛßÜÆ éO¾Dë pìì»N ¯ëCpz Þ
Èë DF ?kß¡ì× rìØ× rìZ éZ DF íñDÜF pëq °DeÎ qC íÛßÜÆ éO¾Dë pìì»N ®ëCpz
í× éZ pÊ ælÎß× êDç Þ pìÛ p¾CÞ lzo .ÚCpëC ok êkD¥OÂC íñD¾ßÇz Þ lzo æoÞk
ÝÇØ× DÛ Ùç Co EÔÃÛC Èë ´ ßÂÞ íÎÞ lzDF ÌÜçDØç DÛ ívDìv êDÜFÞo DF lÛCßN
ÝëpOØè× ok êkD¥OÂC êD¾ßÇz ¸¨Þ êlÜG·ØV qC 1850 ÍDv ok xÆoD× .kqDwì×
:kpÆ UDOÜOvC Co Ýëpëq Ùè× ÙÇd , ÚDØÎA éÏØWÛA qC Þ qÞo ÚA éO¾p¡ìJ êDçoß¡Æ
êoCk éëD×pv é·×DV ælÎß× êDçÞpìÛ ÚA ßNpJ ok éÆ í×ßص íñD¾ßÇz ÝìÜZ DF "
".lzDF ÚDì× ok EÔÃÛC qC íOGe¤ lÛCßN íØÛ .... ,lÜÇì× lzo êp¾CÞ qp®F
êoCk pF íKÆ CpZ éÆ ÙëkCk ÚD¡Û ÚÞk éwNßñD× ÚCÞpìJ éF ED®h êC éOzßÛ ok D×
kDë xÆoD× éO¿Ê Hwd pF ÚßÜÆC Þ PvC PvokDÛ ÚCpëC êCpF ÝìZ EÔÃÛC æCo qC
ÚCpëCok êlìÎßN êCß êD¾ßÇz ¸¨Þ DF Ùç pèz ok EÔÃÛC ÚDÇ×C éÆ Ùëß¡ì× oÞA
.koClÛ kßVÞ
¯ëCpz Þ í·ÂCÞ XëDOÛ éÛ Þ ÚCpëC pìhC MÓßeN êDç é¡ëo Þ Ðϵ éÛ ÀÎDi× êDçÞpìÛ
kpW× í¿Û éF DèÛA éWìOÛ ok .lÜÜÇì× íFDëqoC íOvolF Co íÛßÜÆ éO¾Dë pìì»Û
Þ lÛqCkpKì× æpìº Þ " íGëp¿×C ßµû " Þ " éò¬ßN " ÚCßÜ·F ÚCpëC pìhC MÓ ßeN
ÙZpJ " ÚDzkßh ÙµrF ,lzDF ÚDì× ok EÔÃÛC qC íOGe¤ lÛCßN íØÛ éÆ í®ëCpz ok
kpÆ ÚCßOì× íÜìF ¢ìJ !lÛoClì× éËÛ pN éOzCp¾C pF ÙçqDF Þ " éOzCp¾C pF Co EÔÃÛC
okD× . PzCk lçCßh pF okCo êoCßÊDÛ HÂCßµ éZ íOvokDÛ PvDìv ÝìÜZ é×CkC éÆ
¢ÜÆCÞ êCpF ,ÙìÜÇì× í¿Û íÛßÜÆ ¯ëCpz ok ÐÇz pèF Co EÔÃÛC ÚDÇ×C éÆ ÍDeÛDØç
.ÙìOwìÛ ÐñDÂ íñDV Ùç éÛDvßëD×

?Pw×ClÆ , ÙìÜÆ êÞpìJ ÚA qC lëDF íñßW¡ÛCk ¢GÜV ok D× éÆ íOvDìv -3
ÖqÓ ÍCßv ÝëC éF jvDJ êCpF ÚCpëC pìhC MÓßeN êDç é¡ëo Þ Ðϵ éF êp²Û ClOFC
.PvC
êqDvßÛ Co íÏhCk PvDìv ívDvC éÏòw× Þk ÚßÜÆDN Pì¬Þp¡× EÔÃÛC qC
éÜì×q ok pËëk ívDvC éÏòw× .lÛC ækClì× ÐìÇ¡N oß¡Æ íO·Ü¤ lzo Þ êqoÞD¡Æ
MDdÔ¤C pRC ok .PvC ækßF ÚCpëC Ð×DÆ ÍÔÃOvC ÙìÇeN Þ ³¿d , íVoDh PvDìv
ÐñDw× Ðd ¸¿ÜF íÊorF MÓßeN Dç éÜì×q év pç ok íÏ× ÐÃOw× PvDìv Þ æDz
íµDØOVC êDè¡GÜV ok éÆ PÏ× ækCoC Þ PvCßh êCßv .lÛC ækClho ækpG×DÛ éÛDÊ év
íÏWN ÚßÜÆ DN ÚD×rÛA qC kl·O× ívDìv êDç æÞpÊ Þ ECrdC êDç é×DÛpF Þ pØOw×
êqDv ßÛ p×C ok ÚCpëC æDz PvCßh íÜ·ë ¸¨ß× pËëk pRß× íÜçm Ð×Dµ ,lÛC éO¾Dë
.PvC ækßF oß¡Æ ÍÔÃOvC Ýì×DN Þ íO·Ü¤ lzo Þ êqoÞD¡Æ
rìÛ íÛßÜÆ MÓßeN Þ MDdÔ¤C , Pwç éÆ kßGÛ ÝëC æDz ¸¨ß× pÊC lëkpN ÚÞlF
æDËOvk Èë kßVÞ pËëk íñDÜFÞo Ð×Cßµ éÏØV qC.lÛkßGÛ cp®× ÚD¡ìÛßÜÆ XëDOÛ DF
êkDëq ækpÇÏì¥eN kCp¾C qC XëolOF éÆ PwëoCkC Þ íOÎÞk rÆpØO× Þ ¸ìvÞ DOGwÛ
bìç Þ PvC ælz ÍD»zC éÛDçCßh íÂpN êDèÛD×oA Þ MDvDwdC Þ í¥¥iN ¢ÛCk DF
í¥¥iN Þ êoCkC ¢ÛCk Þ íñA oDÆ MDµCp× ÚÞlF lÛCßOìØÛ ÚCpëC ok êoClØOvDìv
pìhC MÓßeN ÝOhClÛC æCpF ok íñDÜF pëq Ð×Dµ ÝëpOØè× .lÜÆ Ðص Pìþß× DF DèÛC
l×A ok DF DOÜv éÆ íÏhCk éëD×pv .PvC ÚCpëC ok éëD×pv íWëolN lzo Þ PÆpd
ê C éÃFDwìF lzo pìhC éçk Þk ok ætëßF ,kßF ÚDÜ·Øç íNoDWN MÔ×D·× Þ P¿Û
éëD× pv æpèF ÚD×q ÝëC ok.lz ælì¡Æ íÃص êqoÞD¡Æ Þ ¸ëDܤ ½p®F Þ P¾Dë
êoDìwFok - PvC ælz oÞA kDë ÚßOØÎ ÙÛDh éÇÛDÜaÛA -pèz ok íO·Ü¤ Þ êoDWN
qÞDWN ÍDv ok ÈÏ×yqoC Ùçk Èë qC ÓßØ·× éÆ kßF éÛDÇÎD× æpèF qC pO¡ìF koCß× qC
.kpÆ íØÛ
ÄwÛ ÖD²Û ok íÎÞ .kßz qCpdC íÜìzD× Þ íÃص P¡Æ DF PwÛCßOì× éÛDÇÎD× æ pèF
Ú DÛ DÃçk æoDVC éF ÈZßÆ MD·®ÃF EDFoC ½p¬ qC Ýì×q éÆ éµoCr× Þ êoCk
DF Þ PvlÇë P¡Æ Þ íñDìØìz kßÆ Þ oßOÆCpN ÚkpF oDÇF ÚDÇ×C ,l¡ì× oCnÊCÞ
PìÇÎD× pF íÜOG× éµoCr× Þ êoCk ÄwÛ ÖD²Û ÚDwÜëlF .PzClÛ kßVÞ pN é¾p¤
pN é¾p¤ DF Þ pN pØR pJ êoCkpF æpèF Þ íÃص P¡Æ pFCpF ok êlv éÆ ÉorF íFDFoC
êDèìØ¡aØç Þ Ù¡Z D¾ D©×.l¡ì× éOzCk pF ÚDì× qC PwëDGì× ,kßF æl×A ok
ê k D¥OÂC ¸¾DÜ× êkoCß× ok Þ ÚCpëC ok EÔÃÛC qC DèÛA upN Þ ÉorF êDèNolÂ
rì×A Á D¾ oC p²ÜF ê k Þ ld DN D× é·×DV MÓßeN éF éÆ lz TµDF ÚDzkßh
. lÛß¡Û D× PÇÏØ× P¾p¡ìJ Þ êqDvßÛ éÛßÊ pç æCo lv éOznÊ ÐS× Þ lÛpËÜF
Á Ô¬C ÝëC pFDÜF Þ lÛC ælz ízDÛ Ð×Cßµ ÝëC éµßØW× qC ÚCpëC pìhC MÓßeN
Å o k ok íÛCßN DÛ Þ MDì·ÂCÞ DF PVDWÎ rV êrìZ ÚA éF " Dèìñ Ó DF éò¬ßN "
.PwìÛ PÃìÃd Ù©ç Þ

êkD¥OÂC ¸¨Þ.PvC æDz DF íÏ× MldÞ í¡× ¯d qC êÞpìJ D× PvDìv éOwç -4
í¡× ¯h Åok êCpF lëDF D× CnèÎ Þ PvC íWÛp»F ¸¨Þ ÚCpëC ívDìv Þ íµDØOVC Þ
XÛp»F ´D¨ÞC ÝëC DF Co kßh é¡ëlÛC Þ ÙëoCnËF oDÜÆ Co íñCpÊ ækDv íÏ× MldÞ
MldÞ í¡× ¯h ok D×CrÎC ´D¨ÞC ÝëC kD©O× Þ ÀÏOi× êDç éGÜV .Ùìçk PÃFD®×
:lÛß¡ì× xÇ·Ü× D× íÏ×
ÚDçCßhÞ lÜÇì× Þ ækpÆ æqoDG× íOìµo - EDFoC íÆÔ× ÖD²Û DF æDz í¾p¬ qC - ÀÎC
Þ êoDÇFCph ,íñßVÔìOvC ,íÜÇzoDÆ pFCpF ok CnÎ Þ PvC ÚCpëC íO·Ü¤ P¾p¡ìJ
o k ÚA uDÇ·ÛC éÆ lÜÇì× P×ÞDÃ× êoDØ·OvC ßÛ ÉorF êDèNol êrìËÛC éÜO¾
pF íÜOG× íµDØOVC PvDìv .PvC kßè¡× ÚCpëC íVoDh íÏ× ÐÃOw× PvDìv
íµDØOVC êDç éØìF , MDWÛDh oDÆ ÖDèv qC í¡iF Þ kßv ok ÚCpÊoDÆ PÆpz
kDw¾ DF æqoDG× , íØϵ ÌÜçp¾ é·vßN Þ ¯wF ,ÚClÜ×oDÆ Þ ÚDÛDÃçk ,ÚCpÊoDÆ êCpF
Èë æpìº Þ Hçn× qC PvDìv ÈìÇ¿N , ÚDÛq íµDØOVC ÁßÃd , êoCkC æDËOvk
lzo Þ oß¡Æ ÚkpÆ íO·Ü¤ Þ êqoÞD¡Æ êqDvßÛ yßd Þ Íßd ok íGìÆpN é×DÛpF
. lÜçlì× ÐìÇ¡N Co é·×DV í×ßص
D·G¬ ÝëC pFDÜF Þ p²ÜØç ÚCpëC æDzkDJ DF D× DèOvCßh Þ DèOvDìv ÝëC êCpVC ok
" éò¬ßN " ÁÔ¬C.ÙìzDF í× DèÛA ÄìØ·N Þ é·vßN Þ ¯wF ÚDçCßh Þ ÙìOwç leO×
êp²ÜØç ÝëC ßÏV , ÙëkpØz pF éÆ íN DèV ok æDz MD×ClÂC éF " íGëp¿×Cßµ " Þ
íÏh Ck íµDWNoC êDçÞpìÛ ¸¿ÜF Ôص Þ kpìËì× Co kDeNC Þ íñßwØç ÝëC pF DÜFÞ
o k yÔN éÆ êoDØ·OvCßÛ êDçÞpìÛ Þ lëA ok éOznÊ ÐÇ¡F ¸¨Þ lÜçCßiì× éÆ
.kß¡ì× ÖDØN ,lÛoCk D× Ýèì× pF Ð×DÆ êoDØ·OvCßÛ êÔìOvC
ívÞpJ Dë Þ íñDÇëp×A ÐÇ¡F lÛCßOì× ÝìÜÎ éO¿ËF éÆ íÆÔ× ÖD²Û ÍßeN - E
PvC ækßF " Ó DF " qC MDdÔ¤C ¯vßN ívÞpJ ÐÇz éìGz ÚCpëC ok ,kpìÊ Moߤ
q Þ pF p®h ÚCpëC ¯ëCpz ok D¾D©× .PvC íÜì·× êDèìñDvoDÛ êCoCk PèWÜëlF
é×CkC ÚDçCßh D× CnÎ .koCk kßVÞ (ÙwìÎCkßò¾ o ) íÆÔ× ÖD²Û qC êlëlV ´ßÛ
Co kßh ÝëleO× íÎDØOdC MDz DØ× éÛßÊ pç Þ ÙìOwç phA éF DN æqoDG× ÝëC éÛD·¬DÂ
. ÙìÛClì× kDÃOÛC ÐFDÂ
pRC ok ÚCpëC êkD¥OÂC lzo éµßØW× pìv , kß¡ì× êpìÊ éWìOÛ D×ßص éÆ oß®ÛA
íÏÆ oß®F Ùç D× .PvC ÚA éOwFCÞ ´ßÛ Þ êoCk éëD×pv ÖD²Û ½p®F pìhC MÓßeN
DÛ æCo ÝëC ok Co íËOwFCÞ éÛßÊ pç Ùç Þ êoCk éëD×pv ælz éFpWN Þ Ößò¡× æCo
íñ D×p¾ ÄÏh Þ íÛCpëC Þ ÐÃOw× æCo ÚDçCßh Þ ÙìÛClì× ÚCpëC PÏ× ÚDërF Þ ECߤ
ÝëC ok ÚCpëC pìv êCpF æDz DF íÏ× kDeNC ÚÞok ok Þ ÙìzDGì× kßh é·×DV lzo
,lzDF êpìÊ PØv ÝëC ľCß× æDz p²Û éÇìNoߤ ok.kpÆ ÙìçCßh PìÎ D·¾ æCo
éÆ íçCo Þ kßF lçCßh oCßOvC êpNoClëDJ Þ pN ÝìO× uDvC pF íÏ× MldÞ PÂßÛA
D¡Æ lìÎßN ívDvC ÚkpÆ íÛÞD·N..lz lçC ßh ækßØìJ êpO¡ìF PÎßèv DF ÙìO¿Ê
æ C o ÝëC êkD¥OÂC ÝÆo Þk , ÐÃOw× Þ ÚÞqß× Þ é×DÛpF DF íO·Ü¤ EÔÃÛC Þ êqoÞ
Þ oDìOhÓC EßÏw× Ýì·WNp× Þ ÚDF DFoC éÜO¾ éÆ íOGwÛ ÚDØèF .lÛß¡ì× Eßwe×
MldÞ DF D× éÆ ol pç ,kkpÊ ¸¾k íÆÔ× oß¿Ü× ÖD²Û qC êlëlV ´ßÛ qÞpF p®h
æ q C lÛ C pç ,Ùìz ßÇF MCp¬Di× ÝëC ¸¾k éF êpO¡ìF êoDìzßç Þ pN oCßOvC íÏ×
æCo ÝëC pv pF æqoDG× ,ÙìÜÆ pF pN éGÛDV éØç Co íOÜv é·×DV êDç é¡ëo éÆ
ÍDØÆ Þ ÖDØN ¸¾k êCpF MlçDW× íÎÞ.kpìËì× oCp oßOvk ok pO¡ìF Þ pO¡ìF
pËëk MCqoDG× ´D·¡ÎC PeN DëÞ kßz ¸®Â ¸Âß× íF lëDGÛ ÚA êDëDÃF Þ íFDFoC ÖD²Û
.kpìÊ oCpÂ
ÐÃOw× æCo éÆ Ùëß¡ì× oÞA kDë , PwìÛ PvlÇë ÚCpëC ok éëD×pv HìÆpN éÆ DWÛA qC
ÝëC DF éaÛA.koClÛ MD¾DÜ× íÏ× êoCk éëD×pv Ýì·× lzo DF é·×DV lzo íÛCpëC Þ
mß¿Û Þ ÚDìVoDh ÍÓk êoCk éëD×pv ¯ÏwN Þ lzo ,koCk P×ߥh Þ êoDÊqDvDÛ æCo
.PvC ÚCpëC kD¥OÂC ok ÚDËÛDËìF êDç éëD×pv ÙìÃOw× ¯ÏwN Þ
CnÎ Þ PwìÛ ÌÜçDØç é·×DV êkD¥OÂC lzo MD×CrÎC DF oß¡Æ ívDìv Ú D×qDv - U
íñD¾ßÇz DF D× Ýèì× íµDØOVC Þ êkD¥OÂC lzo DN kßz Ðd íOvolF kD©N ÝëC lëDF
Ð× DÆ oCpÃOvC , Þk ÝëC íËÜçDØç æCo ÝëpN ívDvC .kÞo ¢ìJ qC êpO¡ìF éZ pç
éÆ êC íÂpO× ¸¨Cß× PèWF ÚCpëC æDzkDJ éF D× .PvC ÚCpëC ok íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û
ÄÏh ÖD²Û ,íñD×p¾ ÄÏh ÖD²Û ÚCßܵ PeN CnèÎ Þ ÙëoCnÊ í× ÖCpOdC ÙëkpØz pF
íÎߤC æqoDG× Þ ECrdC êkCqA lëDF í×D²Û ÝìÜZ .ÙìØè¾ í× Co íOÜ®Ïv íñD×p¾
o k .l¡iF ÖDÇeOvC Co oß¡Æ íÊlÜëDØÛ xÏW× Pì·Âß× Þ kqDv Ýì×DN Co íFrd
ÖDØN , lÛßz MDµCp× ClìÆC íÛßÛD êDçkDèÛ ÚCßÜ·F p¡F ÁßÃd lëDF í×D²Û ÝìÜZ
,lÜzDF PGÂCp× ÐFD ÝëC pFDÜF Þ ÚßÛD éF íÇO× êoCkC æDËOvk Þ PÎÞk MD×ClÂC
éÛDOvpJ Ýèì× Þ íÏ× ,íØϵ ÌÜçp¾ Þ lÛkpÊ pÃOw× íñCÞo Äd Þ êpOwÊkCk ×D²Û
.lFDë í×ßص ypOwÊ Þ PìØÆDd CpÊ ÚDwÛC Þ êC ækßN Þ
ÄÏh ÖD²Û oCpÃOvCêCpF , PÜ®Ïv ÖDÃ× DF íÏ× MldÞ EßZ oDZ ok D× ÝëC pFDÜF
, PvC HvDÜO× D× é·×DV íÛßÜÆ lzo MDìì©OÃ× DF éÆ íÜëßÛ qCpN é¬Þp¡× íñD×p¾
Þ ÚCpëC êqDvßÛ ÝìËÜv PëDèÜìF ÀëD±Þ kpG¡ìJ êCpF D×.kpÆ ÙìçCßh PìÎ D·¾
Þ ækDv ,fÎD¤ êoCkC æDËOvk Èë éF DèÜN éÛ kßh Ýèì× êkCqA Þ ÍÔÃOvC PÛDì¤
ok Þ éÇÏF , íÏ× MldÞ êDç Pì¥iz Þ MDWOvk Þ ECrdC éF DèÜN éÛ , ÚCkoDÆ
Þ ÄÏh ÐÇ¡O× Þ æDÊA êDç ækßN íÂÔhC Þ êßÜ·× Þ íØwV êÞpìÛ éF ÍÞC éVok
æq oDG× éÆ íOGwÛ ÚDØèF.ÙëlÜ×qDìÛ DèÛA éÛDGϬÞCk Þ éÛCpÇOG× Þ éÛCoDÆCl¾ PìÎ D·¾
ol ÚDØç ,kßF lçCßh éÛCpìËìJ Þ íÎߤC , íñD×p¾ ÄÏh ÖD©Û oCpÃOvC êCpF D×
éÜO¾ Þ ÚDGëp¿× Cßµ EßzA êCpF íÏØe× onËço ÝëC qC éÆ kßF ÙìçCßh HÂCp×
lëBìÛ lëlJ íVoDh ÚDGϬ ÔìOvC Dë Þ íÏhCk ´DWNoC
ê C pF ÚCpëC ÚDÛCßV Þ ÚDëßW¡ÛCk ¢GÜV ÙëlÃO·× D× éÆ íOvDìv ußño PwÜëC
!kßØÛ í× êÞpìJ ÚA qC PwëDGì× PÏ× êqÞpèF Þ êkCqA Þ kßh íFDì×DÆ
.!ÚCpëC ÚDëßW¡ÛCk íÛDèV ÚßìvCol¿ÜÆ æpËÜÆ éF ÖpÊ kÞok DF

íÏ× MldÞ
: ÍDd Þ éOznÊ ok


êßv qC 1973 ÍDv ok ,PznÊ í×CpÊ ælÜÛCßh p²Û qC éÆ êC éÎDÃ× év
M ldÞ ê æqß×A êÞDd PÃìÃd ok éÎDÃ× év ÝëC .lz p¡OÜ× ælÜwëßÛ
éF ÚCoÞk ÚA ok éÛD¿vDO× .kßF ÚCoÞk ÚA êCpF " êkpÆ lëDF éZ " Dë íÏ×
H¥·N êDèëpìË·¨ß× Þ í×Cp× êDèëlÜF éGV , XëCo êDèëoÞCk ¢ìJ ÐìÎk
ê DèÏd æCo Þ MDëp²Û éF , ÚD×q cÞo pF ÙÆDd kpv ÌÜV qC ízDÛ kßÎA
ÚCpëCok p¡F ÁßÃd pF íÜOG× ívCpÆß×k Èë éF Úlìvo êCpF D× éÛDeÏ¥×
.l¡Û éVßN
ÚDÇ×C ,lÛCpì× ÙÇd ÚDçmC pF kph pÊC éÆ ÙìOwç kDÃOµC ÝëC pF Ùç qßÜçD×
PwÛCßOì× ÚD×q ÚA ÚßìwëqßJC Þ PzCk kßVÞ (ÚßìvCrìÎCpGìÎ )" êqDvkCqA "
MCpÆß×k ÖD²Û Èë kDWëC Þ Pì¬Þp¡× ívDvC ÚßÛD ok UolÜ× êDèëkCqA éF
kDìÜF íñßVCpVD× PvlF Co kßh êpGço , ÚßìwëqßJC íÎÞ .lFDë ÐìÛ oß¡Æ ok
Ðõ ÚßZ :lÛC éO¿Ê Ùël qC .PwÛA ФDd qÞp×C kClGOvC éÆ kpKv ÚDëCpÊ
Þ lz , kß¡F lëDGÛ éaÛA PØÇd ÝëC ÁCl¥ØF. !PvC ECnµ ok ÚDV , PwìÛ
ÚCpëC íÎÞ ,kpF kßh DF Þ lÜÆ DV qC Co Ýì¡ìJ Ùëso íFÔÃÛC EÔìv ÖDWÛC pv
!kpGÛ æo ívCpÆß×k oCrÏÊ éF ÚA lÜëDìJ ok Ùç
lÜv év ÚA ok éÆ lëk lçCßh íOdCpF ,lëDØÜF éVßN ÍnF íÆlÛC ælÜÛCßh pÊC
éF ÚA qC rìçpJ êCpF êlìÆC êDçoD®hC Þ ælz íÜìF ¢ìJ rìh ÔF ´D¨ÞC ÝëC
éF lÜv év ÚA HÂD·O× .kßF éO¾pÊ Moߤ " íKZ " Þ ÍCpGìÎ ,íÏ× ÚßìwëqßJC
PìÎD·¾Þ kßVÞ §pµ êCpF íËÜN éVp¾ D× Àì·¨ oDìwF D·G¬ Þ ÈZßÆ éSV
Dç æk ÙìOwÛCßN Þ ækpÆ ækD¿OvC ÚA qC éÆ lz ækCk Ýì¡ìJ ÖD²Û ok kÞle×
Dç éÛDhoDÆok íÛClì× êDç ¢çÞtJ DF æCpØç ÚCpëC ½DÜÆC éF íÃìÃeN Mp¾Dw×
PwiÛ DF éÆ ÙìO¾Dë P¤p¾ ÝìÜaØç.ÙìçlF ÖDWÛC oß¡Æ MÔëC Þ DçDOvÞo Þ
ælÜëDØÛ qC p¿Û lÜZ Þ íÏ× êCoßz xÏW× PvDëo ,CoqÞ qC lÜZ íÜN Þ PÂÞ pëqÞ
ÚCoClÛDOvC ,DFkC Þ ,ÚCkDOvC qC êkDëq ælµ ÞDç æDË¡ÛCk êDvÞo ,xÏW× ÚDÊ
, ÝìvlÜè× é·×DV ,PÎÞk éGNpìÎDµ ÚClÜ×oDÆ ,íOìÜ×C MD×DÃ× ÝìÎßòw×
qC p¿Û Dç æk Þ ÚDëßW¡ÛCk Þ ÚDÛCßV, ÚßërëßÏN Þ ßëkCo ÚCpël× Þ ÚCoDËÛ é×DÛqÞo
Úß×CpìJ Þ ÙëoÞA ÐØ·F p²Û ÍkDGN Þ ßËO¿Ê pËëk íµDØOVC êDç Pì¥iz
. Ùìçk éñCoC ÖqÓ MDeì¨ßN kßh íÏ× MldÞ æqß×A
êkDëq ælµ éÆ DWÛA DN ,lz ÞpFÞo PGS× uDÇ·ÛCDF DV éØç D× MDëp²Û éÛDOiGzßh
D× DF êoDÇØç éF ÐëDØN oDè±C , lÛkßF ælì¡Æ oDÜÆ éÆ ívDìvuDÜz pv kCp¾C
pìº ÍDGÃOvC ÝëC pFCpF ok .lÛqCkpKF PìÎD·¾ éF CklW× éÆ lÛlz p¨Dd Þ ækpÆ
éVßaìèF íÏ× MldÞ æÞpÊ éÆ ÙëkßF éOÇÛ ÝëC opÇ× êoÞAkDë éF oßGW× éGÂpO×
EßZoDZ ok ECrdC êkCqA êCpF íÎÞ ,koClÛ íFrd PìÎD·¾ Þ Úlz Erd l¥Â
.lÜÇì× PìÎD·¾ é¬Þp¡× ívDvC ÚßÛDÂ
ÚCpëC ok ívCpÆß×k êpìËëDJ ¸ÛD× ælص Ð×Dµ év ,D× ÚD×rÛA íFDëqoC ÄG¬
:lÛkßF
Þ ÚCpÇ¿ÜzÞo ÚDì× ok éÆ LZ ßV ,lÛkßF Ùëso éF éOwFCÞ éÆ íñDçkDèÛ Þ Ð×Cßµ
í¿Ü× Ð×Cßµ ÝëC DF æqoDG× ÚÞlF. í×ÔvC íñCpÊ kDìÜF Þ PzCk ypOwÊ ÚDÛCßV
-.kßF ÝÇØ× DÛ ívCpÆß×k êoCp pF Þ ( êqDv kCqA = ) " ÚßìvCrìÎCpGìÎ "
êCpF ívDìv íçDÊA f®v éÆ ÙìO¾Dë ok ÚCpëC ok PìÎD·¾ ÚCÞC ÚDØç ok ÝìÜaØç
Ößϵ ÌÜçp¾ lÏW× év CnÎ. koCk íÊorF êDç kßGØÆ ívCpÆß×k qC íOvok Å ok
, kpÇì× DÜzA ívCpÆß×k êDçkDèÛ Þ é¿wϾ , jëoDN DF Co ÚDÊlÜÛCßh éÆ ívDìv
ÚD×q ÚA ok éÆ yoDËÛ æoCkC DF êpìÊ ok Þ kDëq MDØdq ½p¤ DF éÆ ækßØÛ ÝëÞ lN
. ÙëlÛDvo IDaF ,kpÇì× ÐØd kßh pF Co ÄFDv êÞoßz Ð×Cßµ éëDv
PìçD× æoDF ok íNÓDÃ× êpv , ækßØÛ ækD¿OvC íØvo êDèÛDÊoC ÚßGëpN qC ÝìÜaØç
éÆ ÙëkpÆ p¡OÜ× ívCpÆß×k Þ p¡F ÁßÃd DF ÚA íNCm MlÛD·× Þ ÙwìÛßØÆ êCpË×DN
Þ " ?Mol êoßòN Dë -MDÃG¬ êoßòN " : êDè×DÜF éÛDÊClV EDOÆ Þk ok xKv
.lÛlìvo IDaF " xÆoD× krÛ xìwÆCpJ éÎßÃ× "
ÐìÇ¡NCoD× êpËÜzÞo æßVÞ qC pËëk íÇë Pì¬Þp¡× EÔÃÛC êDçkoÞA æo qC ´D¾k
æD× lÜZ í¬ íÛßërëßÏN -ßëkCo êDçoDO¿Ê ÐÇ¡F æp¿Û XÜJ íçÞpÊ DF éÆ kClì×
êÔÆÞqC íÇë , ÚCpëC ækßN Erd ÄFDv pw¾C Èë ,æDË¡ÛCk kDOvC Þk.P¾pÊ Moߤ
Þ Ð×Cßµ ,kpÊ rì× Èë oÞlF éOµDv Þk oDO¿Ê Dç æk í¬ HÛDWÜëC Þ PÂÞ xÏW×
Þ æ k pÆ í¾DÇzqDF Pì¬Þp¡× EÔÃÛC ok Co êkClGOvC Þ íçCßiëkCqA êDèÛDëpV
é¬Þp¡× Þ ÚDGϬ P·ëpz : íGçn× cDÜV Þk ok éÆ íñDè¡ëCpÊ íVÔd éF ætëßF
íÜ·ë , lÛD× ÖDVp¾DÛ éZ pÊ oDÆ ÝëC.ÙìOhCkpJ ,lÛkßF ækpÆ D¿ëC íØè× ¢ÃÛ ÚDçCßh
éÇëC éÛßËF ,lÛDvo oßè± é¥Ü× éF Co oßFr× æÞpÊ íñDÛCßN íÎÞ,kßz ¢iJ PwÛCßOÛ
Pëpël× éÆ lz PvCßh ok ækpG×DÛ æÞpÊ qC íFÔÃÛC ækrFDOz Þ kßÎA HN ÄëDÂkí¬
.lÛpìËF ælè·F Co ÚCpëC ÚßërëßÏN -ßëkCo
íÏ× MldÞ êDç æqß×A éF êlµDw× p²Û éÆ PÂÞ MD»ìÏGN Þ MDµÔ¬C pëqÞ ÚD×rØç
ÝëC êÞk pç íÎÞ ,kpÆ okD¤Co " íÏ× MldÞ ÐñDw× " é×DÜÏ¥¾ oD¡OÛC qCßV ,PzCk
QkCßd lÜN pìv éÇëßeÜF P¾pÊ Moߤ " qÞo ÚDëDJ éF ælÛD× éÃìÂk XÜJ " MDºÔFC
. ÙëqCkpKFDèÛA êCpVDF éÆ PzCnÊ íØÛ íÂDF D× æÞpÊ êCpF íÛDÇ×C Þ P¤p¾ íFÔÃÛC
éÆ ) rìhDOvo Erd MDÛDÇ×C qC ækD¿OvC íÏ× MldÞ æÞpÊ êDèOìÎD·¾ qC pËëk
oC Þ kßh pF , l¡ì× p¡OÜ× oß¡Æ qC UoDh ok éÆ CoD× éëp¡Û ÖDÛ CÞpKìFÚA Ýìwvß×
ÚkCk PèV íçDË¡ÛCk MDwvß× Þ ÚDÛCßV êDèhDÆ Þ ( ?!lÛkDèÛ kßh ÚDÊ
oß¡Æ ok íÏ× íOzA Þ ívCpÆß×k íÜçm êqDv ÙçCp¾ êCpF ívDìvyqß×A
ÖDWÛC pv íÎÞ ,lz ÞpFÞo êlÜZ êDèëpìÊ ok DF rìhDOvo ErdokD× æÞpÊ.kßF
Co kßh í¡× ¯h oß¡Æ íND»ìÏGN ÝìÎD·¾ Þ Erd ÚCpv í×ßص Pw¡Û ok PwÛCßN
qC ÝN Dç æk uDvC ÚA pF.lÜÆ ækDìJ íFrd êDçokDÆívDìv yqß×A êCpF
DN éÆ íÜëßÛ ízqß×A MDëßOe× ÝëÞlN éF ÚCoClØOvDìv Þ ÚCkDOvC ÝëpO×DÜzßh
Ýìì·N Dç éÛDiNoCqÞ ívCpÆÞoßF éÇÛA HÎDV.lÛlz ælÛCßh Cp¾ ,kßF éÃFDv íF ÚD×rÛA
Co kßh êDçokDÆ éÆ kßF ÐëD× ÞkpØ¡ì× kßh MCqDìO×C éÏØV qC ÚD×rÛA DN Co DçokDÆ
xJ ÚA qC Þ lz éOwÇz Ùç ok D× æÞpÊ P×ÞDÃ× DF " PÜv " ÝëC.lëDØÛ í¾p·×
pF íÜOG× D¾p¤ Þ ÈìNCpÆß×k ÍߤC ÄG¬ ívDìv yqß×A nhC êCpFDçokDÆ EDiOÛC
éF rìhDOvo Erd ÐëlGN êCpF D× í¡× ¯h éÛD¿vDO×.P¾pÊ Moߤ kCp¾C íËOwëDz
êpçDF pOÆk êDÂA P¿ÎDi× DF ívCpÆß×k êqDv éÜì×q Þ íFrd lÜZ Ùëso ÈëæDËëDJ
. Ùëlz Erd qC D¿·OvC éF oßGW× ÚA lÜëBìJ ok éÆ lz ÞpFÞo Erd æqDN ÐÆpìFk
kDë ÚDÛCßV êDèhDÆ EßZoDZ ok éÏØV qC ÚCßOì× D× ízqß×A êDèOìÎD·¾ pËëk qC
TµDFp×C ÝëC Pìþß× .lz ´Þpz ÚDOvkpÆ UlÜÜv ÚDÛCßV gDÆ qC ClOFC éÆ ,kpÆ
PwiÛ ÚÞD·× ¯vßN oß¡Æ ÚDÛCßV êDèhDÆ éìÏÆ ívDìv yqß×A PØv éÆ lëkpÊ
ê tNCpOvC êCpF éÆ rìÛ é¿ì±Þ ÝëC êCpVC éÛD¿vDO×.kkpÊ oCnÊCÞ D× éF PÂÞ pëqÞ
ælëkpÊ EÔÃÛC ´Þpz DF ½kD¥× ,kßF oCkoßh pF êkDëq PìØçC qC íÏ× MldÞ æÞpÊ
.lÛD× ÀÂßO× Þ
æÞpÊ ÅpeN pJ íÎÞ DJ æqDN PìÎD·¿F " í×ÔvC êoßèØV " oCpÃOvC Þ EÔÃÛC êqÞpìJ
M ldÞ æÞpÊ.kCk ÚDëDJ ,PznÊ íØÛ ÚCpëC ok ÚA pص qC ÍDv oDèZ qC ¢ìF éÆ D×
,H®Â lìv oDRA éÏØV qC íñCpÊkDìÜF kDÜvC é·ÎD®× DF íFÔÃÛC êDºßº qC ¢ìJ íÏ×
PìÎD·¾qC êC æoDJ pF íFpWN íçDÊA Þ ( " éìþ PëÓÞ " ) íÜìØh Þ êkÞkß× Ô·ÎCßFC
kßF ækpF íJ æÞpÊ ÝëC ívDìv êDè¾lç Þ MDìÛ qC íOvok êlÜG·ØV éF ÚDÛA êDç
jvDJ, ÚD×rÛA æDÊADÛ ßV Åok êCpF.l¡ì× oÞA kDë oß¡Æ Íßòw× ¸VCp× éF éOvßìJ éÆ
oDìwF éÆ ÙìÛClì× HÎDV , EÔÃÛC ´Þpz qC ¢ìJ æD× lÜZ Co éGNpìÎDµ MD×DÃ× qC íÇë
!ÙìÜÇìØÛ p®h uDwdC éVßaìèF D× : P¿Ê Ð×DÆ x¿ÜF ÚDÜìجC DF Þ æDNßÆ
" íÏ× éèGV " êDçokDÆ qC íhpF éF , kßF D× íñDÛCßN lë ok éÆ DWÛA DN ÚD×q ÝìØç ok
kDìÜF DF kDeNC qC ízDÛ MCp¬Di× qC éÆ Ùël¡ì× oÞA kDë rìÛ " LZ " éÜe¤ ÝìÎD·¾ Þ
Cl·F lÜÛCßOF DN lÜçlì× êkCqA ClOFC ok DèÛA Cpëq ,lÜÛDØÛ Ð¾Dº ÚA HÂCßµ Þ ÚDëCpÊ
Cpëq ,ÙëkpÆ éì¤ßN Co " éìþ PëÓÞ " é·ÎD®× ÚDÛA éF DçoDF D× !lÜÜÆ EßÆpv pOèF
ÚDÛA éØèÜëC DF.PvC ælz éO¿Ê ¢ìJ qClëDìF PvCßiì× Cl·F éÆ éaÛA éØç ÚA ok
DÛ oD·z éF PVDWÎ DF ÚDëCpÊkDìÜF DF ÚDzkßh êßçD× MD¾ÔOhC éF í¾DÆ éVßNÚÞlF
.lÛkßØÛ êoD¡¾DJ ! PwÜ× PvÞk ,PvC pìÊ ok Ý× ÝØzk DF éÇÛA : ECߤ
êCpF kßh PìÎD·¾ éF pëq PèV lÜZ ok ælص oß®F MpVDè× ok íÏ× MldÞ æÞpÊ
Ùëso DF koßh pF ok oDF ÝëC -oß¡Æ ok ívCpÆß×k oCpÃvC íÜ·ë íϤC ½lç éF ÐìÛ
: kCk é×CkC - íGçn× êCÞp×DN
lÜZ éÜì×q ÝëC ok. íñCpÊkDìÜF ¢ëCpÊ ætëßF , ÖÔvC æoDF ok ¢çÞtJ Þ ÄìÃeN -
.lz p¡OÜ× Þ éìèN íÃìÃeN pRC
êDçoD¡¾ Ðël·N PèV ok í×ÔvC êoßèØV Ùëso ÚCpv éF éÛDeÏ¥× MCpÆnN -
éÎDvo lÜZ rìÛ éÜì×q ÝëC ok .oß¡Æ êkD¥OÂC MDìd Pvok kpGçCo Þ ívDìv
.lëkpÊ ÍDvoC Þ éìèN
f®v ÚkpF ÓDF Þ íçlÛD×qDv êCpF oß¡Æ qC UoDh ælÜÆCpJ ÚDìÛCpëC éF ÈØÆ
DF æCpØç MCoD¡OÛC ée¿¤ 1500 qC ¢ìF éÜì×q ÝëC ok.ÚDÛA ívDìv ÌÜçp¾
.P¾pÊ Moߤ pØOw× íNÔìÇ¡N êDèOìÎ D·¾
ívCpÆß×k ÖD²Û qC íO¾DëCp¾ éÎrÜØF ÚCpëC íÏ× MldÞ ívCpÆß×k æoDF ok é·ÎD®×-
êDç éÎDvo Þ MCÞrV éÜì×q ÝëC ok - PvC oDÊqDv D× PÏ× ÌÜçp¾ Þ PììÜçm DF éÆ
Þ íÛ DØÎA éF ) " ÝëßÛ íñCpËÛDwÛC " EDOÆ DèÛA ÝëpOØè× éÆlz ¢iJ Þ éìèN êkDëq
.lzDGì× ( íwìÏËÛC
éÆ ívCpÆß×k éF ÐìÛ êCpF Pvok êtNCpOvC Èë æoDF ok íñDç ívopF æphÓDF Þ
.l×A ÄñD¾ íÛßÜÆ ¯ñCpz ok êtNCpOvC ÝëC pìÊ Ù¡Z ÚClþ pF ÚCßOF ÚA DF
êDçÞpìÛ MldÞ PèVok íÛDèV Þ íÏhCk êDçkClëÞo Þ ¸ëDÂÞ pìv éÛDOiGzßh
Þ PvC Pvok êtNCpOvC ÈëêkDìÜF CrVC qC MldÞ ÝëC. kpÇì× PÆpd ívDìv
ÉorF íFCrdC ok pǾ Ùç êDçÞpìÛ ÖDºkC Þ rÆpØN :PvC lÜëCp¾ Þk Ð×Dz kßh éFßÜF
éèGV Èë ok í×kp× lÜ×ÞpìÛ ECrdC ÝëC kDeNC Þ ,ßwÇë qC í×kp× ækpOwÊ éëDJ DF
.pËëk êßv qC ldCÞ
:lÛC ækpÆ MlµDw× Ýëp¾A kDeNC lÜëAp¾ Þk ÝëC éF pëq êDèOÆpd Þ DçClëÞo
íçCpØç ÚDëCpÊkDìÜF DF éÆ "íKZ " Þ ÍCpGìÎ ,íÏ× MDWOvk Þ DçÞpìÛ ßwÇë qC -
êpGØèv éÛßËaìç ÚÞlF Þ ækpF DèÛA êkClGOvC PìçD× éF íJ XëolOF, lÛkßF ækpÆ
q C êoDìwF ÅDÛkok Þ íÇërì¾ ðDe×C DF éÇëp×C -lÛlz ælÛCo éÜe¤ qC ,Mol qC
.kßF é·VD¾ Èë êlÜØO¾Cpz íÛCpëC pç êCpF D·G¬ Þ æCpØç DèÛA ÝìÎD·¾
pìRDN íOwìÛßØÆ MD×D²Û ízDJÞp¾ Þ ÚDèV ok kpv ÌÜV ÚDëDJ pËëk êßv qC -
Å pN éF CpÛDÛA Þ ækßØÛ D¿ëC " LZ éÜe¤ " ÝìÎD·¾ qC êoDìwF êpËÛ qDF ok íÊorF
é·×DV ok ívCpÆß×k ¢ëCpÊ PëßÃN êCpF éÇëp×C -kpÆ oCkCÞ íOwìÛßØÆ ÖCp×
.kß¡ì× Eßwe× PGS×
ÚDëDJ Co ívCpÆß×k êCpF éèGV PëßÃN PèV ok PGS× êDèOÆpd qC pËëk íÇë
êkDØO× ÚDìÎDv éÆ lçlì× ÐìÇ¡N ÚDçCßh é¬Þp¡× ½ß¿¤ ok " ÍDVo " æoÞk
.lÛkClìØÛ æCo DèÛA íÛÔõ Þ éO¾Dë ÚD×qDv PìÎD·¾ éF
kDë ívCpÆß×k PëßÃN êCpF pËëk Ùè× ¢ëCpÊ Èë qC éÆ koCk DV é®FCo ÝëC ok -
Þ ívCpÆß×k éÆ lz PFDR ÚDèV MCpÆß×k Þ kCqA êDçoß¡Æ pvCpv ok .ÙìÜÆ
qDF Þ ¢çDÆ PèV ok ÍDëpK×C êDèOvDìv DF éÏFDÃ× ok cÔv ÝëpOèF p¡F ÁßÃd
.lÛC ækoÞA PvlF kßh éÎDv l¤ lÜZ MCqoDG× DF Ökp× éÆ PwìÂßÃd êpìÊ xJ
oß¡Æ ok íÛßÜÆ Mol oD¥eÛC .PvC Mol ¢iJ Þ ÙìwÃN DÜ·× Èë éF ívCpÆß×k
,lÛpGì× XÛo ÚA qC Ökp× Ùì²µ PëpSÆC éÆ lçlì× ÐìÇ¡N Co CÞo ÖDN kClGOvC kDìÜF
.lÛß¡ì× ¸OØO× ÚA qC Þ éOzCk oCp Mol ÚA oCl× ok éÆ kCp¾C qC êkÞl·× rV
: PvC kClGOvC Þ oD¥eÛC ÝëC ælÛoÞA kßVßF Pvk Èë ok Mol év rÆpØN
íGçn× MolÂ
ívDìv MolÂ
êkD¥OÂC MolÂ
!pN ækpOwÊ ÚA pFCpF ok P×ÞDÃ× æqClÛC ÚDØèF ,pN êoD¥eÛC Mol ol éZ pç íÎÞ
:PvC éO¡Ê ÞpFÞo ælÛoÞA ok DJ qC P×ÞDÃ× év DF íÛßÜÆ Ùëso éÆ PwìÛ PèV íF
íGçn× êDçÞpìÛ P×ÞDÃ×
ívDìv êDçÞpìÛ P×ÞDÃ×
êkD¥OÂC êDçÞpìÛ P×ÞDÃ×
Mol íÊlÜÜÇz Þ lÛoClÛ æCo ælz kDë êoD¥eÛC Þ ld íF rÆpØN ok éÆ íñ DçÞpìÛ
.lÛqDwì× Ýì·× kßh rÆp× qC rëpÊ æß DF Co êoD¥eÛC
MDGvDÜ× fëp¡N ,ÞpìÛ év ÝëC qC Èë pç íØϵ ívopF Þ ÐìÏeN íÛßÜÆ ¯ñCpz ok
æphÓDF Þ æqoDG× ok Èëpç íñDÛCßN ÚCrì× Ýìì·N ,DèÛA íÛÞok íÊlìÜN Þ ÐFDÃO×
M D×D²Û éF oß¡Æ íñÞoCp¾ xKv Þ kClGOvC pF éGϺ êCpF DèÛA XwF íËÛßËZ
,kpìËF Moߤ pO·ëpv Þ pOèF oDÆ ÝëC ol pç.PvC ÀëD±Þ ÙçC qC ívCpÆß×k
.kß¡ì× pO¡ìF êqÞpìJ PiF
( íÎDWÜV Þ éÛDGëp¾ Ökp× = ) íOwìÎßJßJ êDç æßìz Þ íe®v pÇ¿N UCÞo ÝÇìÎ
Þ íØϵ pÇ¿N ypOwÊ êlV ¸ÛCß× qC , P×ÞDÃ× ¢GÜV ÚDëCß¡ìJ Àëko ok ætëßF
.l×A ÄñD¾ DèÛA pF ÖDÊ éF ÖDÊ lëDF éÆ lzDGì× ÝëqoDG× ½ß¿¤ ok íÏìÏeN
pF kßh ÙèwF Þ kßF lçCßh DzßÆ lz kDë éÆ íñDç éÜì×q ok íÏ× MldÞ æÞpÊ
kDWëC Þ ÙÆDd kClGOvC pF éGϺ êCpF íNCqoDG× pìÊCp¾Þ Pvok êtNCpOvC Èë ÝëÞlN
!PvC êtNCpOvC ÝëC ÝëÞlN ÞpÊ ok êqÞpìJ.kqoßì× oCp¤C ÚCpëC ok ívCpÆß×k

 

íÏ× íOzA
íÏJ
ælÜëA Þ éOznÊ ÝìF


íÜ·ØF " éìþ PëÓÞ " éÆ lÛkpÆ ÚCßܵ D× êDØϵ qC íhpF ¢ìJ éçk év kÞld ok
ÚßZ , PvC H¤Dº ,kß¡Û ÍDصC ÚDÛA ¯vßN éÆ íO×ßÇd pç Þ ,PvDèÛA P×ßÇd
ÝëC pF DÜF Þ PvC ækpÆ " H¥º ,kß¡ì× íÊlÜëDØÛ ÚDÛA ¯vßN éÆ Co " ÖD×C Äd "
P× ßÇd Dèþ éaÛDÜZ éÆ lÛkß×p¾ é¾D¨C éÇÛA HÎDV !koClÛ PìÛDÃd Þ PìµÞp¡×
Ìz o ÚCpëC Þ PwF lçCßh pF Pho oß¡Æ PdDv qC ÙOvÞ Ùϱ ,lÛpìËF PvlF Co
!lz lçCßh ÝëpF

í× " éìþ PëÓÞ " íÜ·ë ,ÚDëDÂA P×ßÇd êßËÎC pص qC ÍDv P¿ç Þ PwìF ÚßÜÆC
k Dz ÌÜçA éF Ökp× DëA ?lz ÐëlGN kßµß× P¡èF éF íOvCpF ÚCpëC DëA íÎÞ ,konÊ
Þ ußGµ kClGOvC Èë æp®ìv pëq Dë ,lÛl×A ok íFßÇëDJ Þ ¦Âo éF êkCqA MpwÜÆ
Èë ok Co êkD¥OÂC MolÂ Þ ívDìv Mol ,íGçn× Mol :Mol év éÆ CÞp×DN
éF D× êkD¥OÂC lzo Pµpv DëA?lÛC ækpÆ Ùh pØÆ ,PvC ækpÆ rÆpØO× Pvk
ÌÜwØç oÓk DF ÍDëo yqoC DëA ?lÛrì× éÜ·¬ ÚD×q ÝìØç ok ÝìZ P¾p¡ìJ Pµpv
lìvo ÚDëDKF D¡e¾ DëA ?lz ÍlG× DÜzA DÛ êC éØÏÆ éF ÚCpëC ok êoDÇìF DëA ?lëkpÊ
Dë A ?lÛlìvo PÜÇ× éF "í×ÔvC ¯w " ßNpJ ok Cpþ DëA ?kDO¾C éÇv qC kDìOµC Þ
íÛ C pÊ DëA ?PwF pF Pho íOÎÞk æCDËOvk qC kDw¾ DëA ?lz ÙìwÃN éÛÓkDµ MÞpR
ÖßØv Þ ækÞk lÛrÊ qC Pwëq ¯ìe× DëA ?kpKv PØ·Û oß¾Þ Þ íÛCqoC éF Co kßh êDV
DëA ?lÛlìvo kßh éÃd ÁßÃd éF ÚDÛq?lÛD× Úß¥× P·ìG¬ pFCpF ok êoDÇFDÛ Þ
pìº í¡Æ æpèÛ qC êC æom ÚCoCk éëD×pv DëA ?P¾pÊ Co íOiF oßz êDV íOiGzßh
Þ ÐÃOw× kD¥OÂC éF éOwFCÞ kD¥OÂC DëA ?lÛlì¡Æ Pvk ÚCpÊoDÆ éVß×DÛ Þ íÛDwÛC
Dë A ?lëkpÊ D¾ßÇz ÚCpëC ÚDOwÏÊ ok pÜç ÐÊ l¤ DëA ?lëkpÊ ÍlG× éOwFCÞ pìº
!pËëk êDëA Dç æk Þ...... ?P¾pÊ Co íÂÔhC PÛß¡h êDV íÂÔhC Àì®ÏN
PwìÛ ÖDèNC Þ kCpëC Þ Úkq P¾ßÆpv êCpF ,lzDF í¿Ü× Dè¡vpJ ÝëC jvDJ éaÛDÜZ
.PvC ækCk éìþ PëÓÞ éÆ PvC íÛDeO×C XëDOÛ íFDëqoC êCpF D¾p¤ éÇÏF
éìþ PëÓÞ éaÛDÜZ Þ PvC §oÓ C í¾lw¿× ÚßZ "!kÞpF lëDF æDz "lÛkß×p¾ ÚDëDÂA
PvD× pFCpF ok éìþ PëÓÞ é×DÛoDÆ ÚßÜÆC !P¾o lçCßh ÚDì× qC ÙOv Þ kDw¾ lëDìF
:koÞA í× kDìF Co ³¾Dd PìF ÝëC oDìOhC íF éÆ
DWÇF DN PvDWÆ qC æo PFD¿N ÝìGF DWÆ ECph Ý× Þ DWÆ oDÆ cÔ¤

! PvC ælz kÞkp× MDÛDeO×C éçk év ÝëC ok éìþ PëÓÞ éÆ PwÜëC Pì·ÂCÞ
êCpF í¿µD©× kßv DèÜN éÛ éìþ PëÓÞ éÆ PwÛDèÛ éOÇÛ ÝìØç ok rìÛ ÖÔÆ ÚDV
DèÎk Þ ÚDçmC ok rìÛ Co é·×DV íÜëk æpÇìJ éÆ ,PvC éOzClÛ pF ok D× Ýèì× Ökp×
ÙìÃOw×oß®F éìþ PëÓÞ lÜëBìJ ok PvDìv DF Ýëk «ÔOhC éZ.PvC ælÜǾC æqpÏF
ÚkpËF Co êkD¥OÂC PwÇz Þ ívDìv í×DÆDÛ ,êoCkC oߥ éÛßÊ pç PìÎßòw×
Þ D¡e¾ UCÞo ,PëDÜV Þ ÖpV ¢ëCr¾C ÄeF Ökp× .kqClÛC í× Ýëk êDØϵ Þ Dèþ
qÞo oD¡¾ ,Dè×ClµC qClËÛDV Éßv ,DçlÜGF Þ pìËF ÞDèìFßÆpv PGì¥× ,kDìOµC
Ù¡Z qC Cokßh ælÜëA íF ÚDÛßV íÛCkpÊpv ætëßF , êoDÇìF Þ ÖoßN ,íÛCpÊ ÚÞr¾C
.lÜÜìF í× ÙÆDd ÚDëDÂA

oDWÜçDÛ Þ êoDW¿ÛC ,ÐØeN ÐFD pìº ¸¨Þ ÝëC lëDF íÆ DN éÆ PwÜëC pv pF éÏòw×
íNDdÔ¤C?PvC pOÎßGÃ× Ökp× P×ßÇd éF ÚA ÍßeN êCpF íÏd æCo éZ Þ ,lFDë é×CkC
éÆ íÃìص ÚCpeF íϤC HGw× Cpëq ,kpGÛ íñDWF æo ,lÜO¾pÊ ¢ìJ ok êC ælµ éÆ
ÚCßiOvC éF koDÆ éÆ ÙìçCßiÛ éaÛDÜZ . PvC éìþ PëÓÞ , PvÞpFÞo ÚA DF ÚCpëC
rV êC æoDZ ,lëßÊ jvDJ ÚCpeF ÝëC éF pËëk íFÔÃÛC Þ yoßz DF oß¡Æ Þ lvpF
!PwìÛ Dèþ êoD¥eÛC PìØÆDd ÝOzCnÊ oDÜÆ
q C êpìÊ æoDÜÆ kl¤ ok éÛDGϬÞCk kßh ÚDëDÂA pÊC PzClì× íGìµ éZ íOvCpF
íÛ ßÜÆ pìG·N pÊC kßF í× koCÞ ÚA pF êkCpëC éZ ?lÛl×A í× pF PvDìv Þ P×ßÇd
íÛDdÞo íOvpJpv Þ DèGÏ pF P×ßÇd DOÎD¤C CpÛA Þ ækpÆ fìe¥N Co éìþ PëÓÞ qC
ívDvC ÚßÛD éÆ kßGÛ ÚA æCo ÝëpOÎßGÃ× DëA onËço ÝëC ok?lÛlÛCßiì× íϵ é·ìz
PÏ× PìØÆDd Äd Þ DèëkCqA Ý×D¨ Þ PvD× ÚColJ êDèGÛßh éÆ Co Pì¬Þp¡×
Þ ÖÔvC Pëpìh Þ ÚDëDÂA kßh cÔ¤ DëA ?lÛkpÇì× ækDµC Ökp× éF æoDFÞk ,lzDGì×
ÚAp ok DëA ?PvC ælÜëA Þ éOznÊ ÝìF íÏJ éÆ PwìÛ íÏ× íOzA ÞpÊok ÚCpëC
Ú DÛ A DF lëDF ÌÛolìF ,lÛl× A ok fϤ ok qC ÝëlÛD·× éaÛDÜZ éÆ PvC æl×DìÛ
(63 éëA ,ÙO¡ç æoßv ) ?kpÆ íOzA Þ fϤ

Þ íÛÓ߬ ,kDd êC æqoDG× í¬ Co ívCpÆß×k ¢ìJ Úp Èë Pvok ÚCpëC PÏ×
éìvÞ o éÏØWÜ× )ÚA íVoDh ÚDÛDGìO¡J Þ íÏhCk kClGOvC êCß DF ÝìÛßh D©·F
oDÊlÛD× QCpì× Þ ælÛq lÜv Pì¬Þp¡× ívDvC ÚßÛD éÆ koÞA PvlF (êoCrN
qÞpìJ ÝëlGOw× pF ÚDçCßiëkCqA ÖDWÛC pv (1911-1906 )EÔÃÛC ÝëC í¬ .PwÛA
¼ë o lìF ÈØÆ DF pË× P¾pËÛ Moߤ Ùè× ÝëC éÆ PznÊ lëDGÛ Äd qC.lÛlz
. íñDG¬DG¬ Þ íÛDèGèF ÚßZ íÊorF ÝëlèOW× êpGço éF æCßiëkCqA ÚßìÛDdÞo
o k Þ lÛkßF " éµÞp¡× " Ùëso ÚDçCßh ,ÚßìÛDdÞo qC pËëk í¡iF ÚDÜëC pFCpF ok
íÛßÜÆ éìþ PëÓÞ Dë , í×ÔvC P·ëpz pF íÜOG× íO×ßÇd êCpF ÝëlGOw× À¤
.lÛkpÇì× æqoDG×

PÛD·OvC DF o DF ÝëC Þ lÜOzCp¾C pF pv æoDFÞk éìþ PëÓÞ ÚCoCl¾p¬ l·F ÍDv 67
xÛCp¿ÜÆ )lÛkCk fìVpN ÚA PëßÃN pF Co ÚCpëC Àì·©N éÆ íÛDèV êDèNolÂ
.lÜÜÆ ¯ÂDv CpÛA ívDvC ÚßÛDÂ Þ Pì¬Þp¡× éÆ lÛlëkpÊ Ä¾ß× (IßÎCkCßÊ
ívDvC ÚßÛD éÆ kßGÛ ÐìÎk ÚA éF æDz DF ÚDÛA MlÛD·× ,kCk ÚD¡Û éFpWN éÇÛDÜaÛA
ÚßZ kßh ½ÔvC lÜÛD× Pì¬Þp¡× DF ClOFC ÚDØç qC DèÛA pìh ,lÜÇìØÛ PëDµo Co
é¬Þp¡× " EÔÃÛC l¨ " ¸ÂCÞ ok éÆ íFÔÃÛC DF ÚDëDÂA ÖDWÛC pv.lÛkßF ÀÎDi× êoßÛ
íÜ·ØF éìþ PëÓÞ DF éÆ P¿Ê í× DìÛk ÖDØN qÞpÛA pÊC .lÛlìvo Ík ÖDÇF ,kßF
íñDWìF MD·ÂßN Þ MCoD²OÛC ÚA qC Þ " ! lìÜÆ í× oDF êkDëq Co Ýëk " Dèþ P×ßÇd
DÛ Þ Dèì×DÆDÛ jÏN MDìFpWN ÚßÜÆC íÎÞ .lÛkCk íØÛ yßÊ ÚDëDÂA DÜòØ®× ,lëoCk
éÆ lçlì× ÚD¡Û íÜzÞpF Þ PvC ÚDìµ cß®v éØç ok éìþ PëÓÞ êDèëkCp×
íGçn× æpÇìJ Þ Ýëk kßh êCpF íOd ,íØìhÞ HÂCßµ fÊ PvDìv DF Ýëk «ÔOhC
.koCk pF ok é·×DV

Þ Dç ærìOv , xñDvk éZ éF ívDìv MolÂ Þ PëßìÛk íJok êoDÊqÞo rìÛ DwìÏÆ
Þ pNoClëDJ DèGÏ pF P×ßÇd éÆ P¾Dë ok ÖDWÛC pv ÝÇìÎ ,lëqDìÛ Pvk DèËÜV
rìÛ ÚD×q ÚDØç qC . P¾pÊ æoDÜÆ PvDìv qC Þ , PvC pN Ýëp¾A Mol æqClÛC ÚDØèF
DJ lÛCßOF DN PhCkpJ kßh êkDèÛ Þ êC æqß×A êDçoDOhDv cÔ¤C Þ DçkßØÆ ¸¾pF
íÛkß¡iFDÛ êDèOÏ¿º DF D× êDèþ Þ DØϵ éÇëp×C ,kÞpF ßÏV Úol× ÚlØN êDKF
.lÛoCk Þo ¢ìJ ok qßÜç ,éOznÊ ok

æ k Dv éOznÊ êDç ælv lÜÛD× Ökp× íÜëk íOvpJ pv éÆ PzCk éVßN lëDF
íÏ×Cßµ Þ ælz Úol× ÚlØN oÓDv éϾD CpÊ Úk ÙwìÎDëpND× éÆ íÛDèV ok Þ PwìÛ
kßVßF íÛDèV ldCÞ êD©¾ Èë PÛ pOÜëC Þ pNßìK×DÆ ,ÚßërëßÏN ,éëD×pv ÚßZ
ê k Dµ êp×C PdDìv Þ MoDWN DF ÚDëkC Þ DèËÜçp¾ æp×qÞo koßh pF ÞlÛC ækpRA
¸ëpv lzo ÝìÜaØç.PvC êpO¡ìF éZ pç PëCok Þ P¾Cp± ÖrÏOw× ,PvC éO¡Ê
ælëlJ kßh éFßÜF éÆ ÌÜçp¾ lÜÆ Þ í®F lzo DF éwëDÃ× ok Úßܾ Þ kD¥OÂC pN
Ál¤ rìÛ é·×DV íGçn× æpÇìJ æoDF ok ,kß¡ì× HGv Co " íËÜçp¾ íÊlÛD× xJ "
.lGÏ®ì× êkoÞBØç éF Þ éOhDv TÇÛ oDZkpërÊDÛ CpÛA Þ lÜÇì×
:éWìOÛ ok
ÝOznÊ í¡ìÛC ækDv DF ÚA êDèìÊlìaìJ êÞo qC Þ ÝO¾pÊ ÙÆ Pvk Co PvDìv -
okDë Þ ÚkpÆ íÎDh éÛDz ÚA êDëCr× êDWÇë í¿Û DF Úol× ÚlØN êkoÞBØç pëq qC -
,ÚkCk ÚD¡Û ÈëpOwìç ¢ÜÆCÞ ÚA pFCpF
,íµDØOVC ÐñDì× Þ MÔÇ¡× éØç Ðd ÚA qC Þ ÚkpÆ oDF ld qC ækDëq Co Ýëk-
,ÚkpÆ HϬ Co ÚDèV Þ é·×DV í¿Üçp¾ Þ êkD¥OÂC
ívDÜzDÛ æqClÛC êoDØìF qC éÆ ÚlÛCßh " p커 " Co PÏ× Þ ÚkCkDèF pJ kßh éF -
íÊlÛD× xJ " é¨oDµ qC éOvDh pF íñDç ¢ÜÆCÞ éØç Þ éØç ,lÜÇì× PëDÇd
.PvC ælÜǾC ÐÏh Þ ÍrÎrN D× é·×DV íGçn× æpÇìJ ok éÆ lzDGì× " íËÜçp¾
:kpG×DÛ pëq ¢dD¾ êDçkßGØÆ pëq koß× lÜZ qC ÚCßOì× æpÇìJ ÝëC ok ÍDS× oß®F

¯FCߨ ÄG¬ D× MDìèÎC Þ íÜëk Ößϵ í¡çÞtJ Þ ízqß×A êDç æßìz Þ CßOe× -
,PwìÛ Èì×kDÆA Þ ælz éOhDÜz
ækßGÛ oCkoßh pF Pì¾D¿z qC éVßaìèF PìÛDdÞC oDOhDv Öpç ok HNCp× éÏwÏv -
,koClÛ æCo ÚA ok ÈìNCpÆß×k Þ íFDiOÛC ÍߤC Þ
Ö D²Û Þ êoCk éÛCrh pF Þ PvD×p¿ØÇd êoClÎßìN ÙOwìv íµßÛ D× ÝëlèOW× krÛ
,kß¡ìØÛ ÍDصC í×kp× PGÂCp× ÚDÛA êDç éÜërç Þ Dçl×A ok
qC Co ÚDÛq ,PvC ÙÆDd PìÛDdÞo æDËOvk pF éÆ íèVß×DÛ êoÓDv olJ ÙOwìv-
.PvC éOhDv ÖÞpe× PìÛDdÞo êCko ok ÄÏh éF P×lh
ok DJ qC CoD× PìÛDdÞo æDËOvk ÚDÜaÛA íÎD× Þ íNÔìÇ¡N,íO¾p·× À·¨ íÛD×q
êDèÎCkßò¾ ÚßZ "DìÛk MÞp× íF EDFoC ok pF "D×CrÎC ÚDëÔ× qC êC æoDJ éÆkßF ækoÞA
PëÓÞDëA !lëA olF íÆ éVßh DN lÜOw¡Û í× oD²OÛDF íVoDh êDèNolÂ Þ íÏhCk
Dç kßGØÆ ÝëC éF éÛCqCÞpJ lÜÏF Þ rì×A ݵp¿N íivDJ lz éñCoC éÆ íÏÇ¡F éìþ
k ßh íÛA pìRDN éØç DF Pvk ÝëC qC íÜÇw× íÎÞ !CpZ lëkpN íF ?kßGÛ DèNoDÃd Þ
Þ íO¾p·× Ý×r× À·¨ ok éÆ PwìÛ êkok ívDvC æoDZ , íÛCÞo ÍkD·N ³¿d ok
.koCk é¡ëo D× PìÛDdÞo æDËOvk êoDOhDv êDç íOvDÆ
íñCpVC Þ êoCkC ,ívDìv ÚßÊDÛßÊ MÓD»OzC ok êspÛC Þ PÂÞ ½p¤ rìÛ ÚßÜÆC
Þ íÜëk oß×C éF íÊlìvo Þ MCkDGµ êCpF íO¤p¾ éÆ ÖDN íOëßìÛk éF íÊkßÎA Þ
íÂDF é·×DV íÛDØëC ÚClVÞ ÙìÇeN Þ PëßÜ·× ypOwÊ ,íGçn× êDç æqß×A ÄìØ·N
pOèF DëA éØèÜëC DF.PvC ælz ÓDF ok ækpG×DÛ íÊlÛD× Hõ Ðϵ pF ½D©× ,koCnÊ íØÛ
?lÛqCkpKF kßh íϤC oDÆ éF Þ éO¿Ê PvDìv ÅpN Ýëk êDØϵ éÆ PwìÛ

lìvo êpìÊ éWìOÛ ÝëC éF rìÛ XëolOF éìþ PëÓÞ PvokDÛ Þ oCl¡Æ pìG·N ÚDëDÂA krÛ
êDèØëso éØçDF éÆ PvC £Dh íµDØOVC ÖD²Û Èë éÇÏF ,PwìÛ Ýëk DèÜN ÖÔvC
ÖD²Û ÝëC éÆ lÛoCk é¿ì±Þ ÚDëDÂA DëßÊ Þ !!koCk MÞD¿N ÚDèV ok ælz éOhDÜz
jëoDN Èë í¬ ÖÔvC éÆ koÞA p¬DiF lëDF CÞlF!lÜ¡iF ÄÃeN Co í×ÔvC Ößçß×
êC æp졵 ÖD²Û qC ælz éOhDÜz êkD¥OÂC Þ íµDØOVC MD×D²Û éØç DF íÛÓ߬
ækpÆpv íOwìÎDìvßv íOd Þ êoCk éëD×pv, íÎCkßò¾ ,íÊkpF DN éO¾pÊ êC éÏìG Þ
pìG·N ÝëC D¾D©× .PvC ækpÇÛ Ùϵ Co êC éÛDÊClU éÜërÊ ÚDÛA pFCpF ok æDËaìç Þ PvC
qC Co Ýëk Þ lçlì× ¢çDÆ ½p¤ PëßìÛk éVok éF CpÛA Cpëq PwìÛ ÖÔvC éF P×lh
koCk p²Û MDvßwe× ÙÎDµ êßvCp¾ éF éÆ êlÜ×qCp¾ êDèþC Þ íÛD¾pµ Þ íÛDØëC kD·FC
DF éÆ PwìÇ¡h PÏÇvC ,lÛDØì× íÂDF ÚA qC éaÛA éWìOÛ ok .kqDwì× ¯ÂDv íÏÇF
.koClÛ íNÞD¿N ÚClÜZ êßìÛk Þ ívDìv êsßÎßñlëC Èë

Þ íµDØOVC kD©O× D©·F Þ pëD»O× ¸¾DÜ× ,lìdßN éF kDÃOµC ÐìÎlF lÛCßN íØÛ ÖÔvC
êpÜç Þ í¿wϾ HNDÇ× ,í×Cp× Þ íNlìõ ,ívDìv êDç êpìÊ ok , íNDÃG¬
ße× kßh êlìdßN MCkDÃOµC HÎD ok Co MÞD¿O× êDç éÃìÏv Þ Dç æDÊlëk , ÚßÊDÛßÊ
ok éÇÛA ÍDd , PvC ÚDOvoßÊ ok ÚDÊkp× íËÛDËë, êlìdßN ÝìÜZ .kqDv kßFDÛ Þ
ok ÚÞok qC DN lzDF lëDF ÐFDÃN Þ ´ßÜN kßVÞ ÙÎDµ ok íÏÆ oß®F Þ íÛDÊlÛq Þ ´DØOVC
.lvpF kßh ÍDØÆ PëDèÛ éF lÛCßOF íOwç êCrVC qC rV pç ,DèëpìÊ
æCpÆC DF Co ¢Üëp¾A æDËOvk éÆ lÛqoÞ íØÛ EDOz éØìvCpv êlìdßN ÚDëkC ÞpÜëC qC
¯FCÞo Àì®ÏN Þ fìe¥N DÛDØç PvC §p¾ DèÛA pF éaÛA.lÜÛDvpF " MldÞ " éF oÞq Þ
P×ßÇd Äëp¬ qC éÛ éÇOvC PÎClµ ypOwÊ Þ ÙOv Þ Ùϱ ¸¾o , ´CßÛC Þ kCp¾C
Þ pè× uDvC pF íNDGvDÜ× Þ é·×DV ok ÚDØëC íÛDG× PëßÃN DF éÇÏF, íÜëk ÚDëCß¡ìJ
(ÚßìÛßë ÍDÜvpJ) íÏÜvpJ «ÔOhC qC lëDF PèWÜëlF.kpìÊ í× ÖDWÛC P¾ßño fϤ
-lzDF éÆ ÐìÎk pèF - í¬ÔOhC ÝìÜZ PGÂDµ Cpëq ,kpÆ rìçpJ íOÎÞk æDËOvk DF Ýëk
PGÂDµ éìþ PëÓÞ Ùëso éÆ ÙìÜìF í× éaÛDÜZ.PwÛA íOwv Þ Ýëk ÚDëq éF éOvßìJ
kÞld ok .lÜÆ é¨pµ éOwÛCßOÛ êoCl éëD×pv ÚD×DwFDÛ Ùëso Èë rV êrìZ oDÆ
íñ Dço êCpF íÊorF PiF ÀZDFoßÊ êqDvkCqA PvDìv éÇì×DËÜç ,¢ìJ ÍDv æl¿ç
ÝzÞoDÛ Þ ÙÊokpv êDèOvDìv qC lìÃÜN DF ,kßF ækoÞA ÙçCp¾ éìvÞo ÚDØÏw× ÐÏ×
: Ùëlz oÞA kDë í×ÔvC êoßèØV Ùëso
í¬ D·NÞ «DÃOÎC ok rìÛ æDËèÊ éÆ :lÛoCk oCp Ùç pFCpF ok í¡× ¯h év ´ßØW× ok "
:lÛC ækßF pËëlÇë DF
DF oDÊqDv í×ÔvC ÖD²Û íÃÏN , ÙwìÎDìvßvDF oDÊqDv í×ÔvC éÛßØÛ é·×DV íÃÏN
ê Dç k DèÛ pF íÜOG× Þ Þkpç qC êC ærì×A DF oDÊqDv ÖÔvC æphÓDF Þ êoCk ÌëD×pv
éëp²Û íO¾p·× À·¨ ok lëDF Co Dç íËÜçDØçDÛ Þ MD×DèFC ÝëC íϤC ÐìÎk.íÛÞD·N
PëÓÞ éÆ êkClGOvC (1989 ÍDv -êÞoßz Þ ÚCpëC ,ÖÔvC )"....lëk í×ÔvC ÚCqCkpJ
pF ¢ÃÛ Co éìÎÞC Öߥ·× êDèëoCÞlì×C ÞDèÛD×oA ÝëC éØç ,kpÆ êoDV ÚCpëC pF éìþ
éÇÏF ,koÞBìÛ ok pv "í×ÔvC íFDiOÛC é·×DV " kDFA DWÆDÛ Èë qCDèÜN éÛ Þ ,kßØÛ EA
.kpÆ êoCk éëD×pv " íËÜçp¾DÛ " ÙìÏwN ÅDJ Co kßh

C o DìÛDKvC ÖDWÛC pv êoßNDOÇëk êkDØO× ÚDìÎDv qC xJ ¢ÛCoDë Þ ßÇÛCp¾ íÛD×q
éÆ lÛkpKv Ökp× HiOÜ× ÚDÊlÜëDØÛ PvlF Ð×DÆ PØÎDw× DF Þ êrëpÛßh ÚÞlF
.PvC íiëoDN pìFlN ÝëC ÚD»×oC oß¡Æ ÝëC íÛßÜÆ êD¾ßÇz Þ MDGR DF ívCpÆß×k
ækDèÛ ¢ìJ éF ÖDÊ ÖDØN PµDWz DF éÆ PvC ÚDëDÂA kßh pF xÆ pç qC ÐG ÚßÜÆC
êD©¾ ok ,koCk PÎÓk Ökp× P×ßÇd oCpØOvC pF éÆ Co Pì¬Þp¡× ívDvC ÚßÛD Þ
ÙëoClÛ qDìÛ pËëk íFÔÃÛC éF MoߥÜëC ok.lÜëDØÛ DÃFC CklW× íÏ× íOzA ¢iGNDìd
Ökp× ÁßÃd ÞDèëkCqA Ýì×DN êCpF lÜZ íNDdÔ¤C DF Pì¬Þp¡× ívDvC ÚßÛD ÚßZ
lÜÇì× PëD¿Æ D¾ßÇz ívCpÆß×k Èë Þ

êDçÞpìÛ Þ Ökp× MCqoDG× DF éVßaìèF D× íÏ× íOzA kDèÜ¡ìJ éÆ PvC pÆnOF ÖqÓ
M C q o DG× Ýë C éÜ×Ck olÃZ pç xǵ pF,koClÛ íNpëD»× êkCqA oDOvCßh ívDìv
,kpìËF íÛÞr¾ PvokÞ pìÊCp¾ êtNCpOvC Èë ßNpJ ok ÚA íÂÔhC éÛqÞÞ rì×A PØÎDw×
êCpF íÏ× íOzA D× p²ÜF.kß¡ì× pO¡ìF íÏ× íOzA éF ÙÆDd êDèþ ÝìÇØN PiF
Ú ßÛ D ÄG¬ éÆ PwìÎDØOdC ÝëpOèF ,ívCpÆß×k éF oß¡Æ rì×A fϤ íñÞo Cp¾
í¿Û íÜ·ØF ÍDØOdC ÝëC ÚkCk.lz ÐñD íÛßÜÆ Ùëso pìì»N êCpF ÚCßOì× MÓDØOdC
éÛCkpiF êpGço ,DçÞpìÛ HvDÜN ,íÏÏØÎC ÝìF lµDw× Pì·¨Þ.PwìÛ MÓDØOdC pËëk
Ýìì·N íÛDØvA êC é쮵 éÎrÜØF ÍDGÂC Þ PiF æphÓDF Þ ½kD¥N ,DèOì¥iz ¢ÃÛ
oßèÃ× Þ pGV pìvC ÚDwÛC éØèÜëC DF .lÛC ÍßeN Þ pìì»N æßeÛ ÚA Dë ÝëC íñDèÛ ælÜÜÆ
êCpF éVp¾ Þ íñDÛCßN, PiF ÝëC ÚkpÆ oß²Ü× DF lëDF æoCßØç Þ PwìÛ oßÆ êDèNolÂ
ÝëpN íÛ DwÛC Þ ÝëpNDGëq ,ÝëpN éOwëDz ÚßÊDÛßÊ êDç éÜërÊ ÚDì× qC lÛCßOì× éÆ ÞC
.kpÆ ÖCpOdC êCkC ÞC EDiOÛC êpçßÊ êkCqA ÝëC éF ,lÜÆ EDiOÛC CpÛA
!PvC é¡ëlÛCpv ÝëC qC ÙèÏ× - PznÊ éÇÛDÜaÛA - íÏ× íOzA P¾DëCp¾


2005 é× æD× - ÚDØÎA

íÏ× MldÞ êCpËÛDwÛC ívCpÆß×k

éÆ lçk í× ÐìÇ¡N Co íñDç o ldCÞ lÜëA p¾ ÈëtNCpOvC ½ClçC qC íÇë ívCpÆß×k
ok ÙÆDd íÛßÜÆ kClGOvC pF éGϺ êCpF æqoDG× éÏdp× :PvC éÏdp× Þk Ð×Dz kßh
ê DÜF íWëolN ÝOhCkpJ Þ ÝOhDv Þ ívCpÆß×k ÖD²Û éF íñÞoCp¾ éÏdp× Þ , ÚCpëC
.ÚA lÜØçßÇz
Þ Dè¨ p¾ ¢ìJ uDvC pF éÇÏF ,koClÛ ldCÞ P¾DëCp¾ Dë Þ ÖD²Û Èë ívCpÆß×k íÎÞ
ÄG¬ éÆ ÍCpGìÎ ívCpÆß×k lÜÛD× ,koCk í¿ÏOi× ´CßÛC Þ ÍDÇzC ÚßÊDÛßÊ êDç ækCk
ok " íÃÏh ívCpÆß×k " cÔ®¤DF éÇìÎDd ok ,kpìÊ í× ÐÇz kCqA PFDÂo ФC
PFDÂo ФC Þ PwÛA ÐFDÃ× é®ÃÛ , íÂpz êDJÞoC ÄFDv íOwìÎDìvßv êDç oß¡Æ
í× ½nd íÏÇF Dë Þ ækßØÛ Ðël·N ÚA êkDzoC PvDìv Þ íFrd ÈN ÖD²Û DF Co kCqA
.lëDØÛ
Þ kCqA PFDÂo ФC ívCpÆß×k ÝëC ok .ÚA éÛ Þ PwÜëC éÛ íÏ× MldÞ ívCpÆß×k
kkpËì× ÖDºkC (ÙwëoClìÎÞq ) íËOwGØç ФC DF íÎÞ kßz íØÛ ½nd ECrdC êqDF
PFDÂoÞ êkCqA : lÛpËëlÇë ÖÞrÏ× Þ ÖqÓ Ù²Û Þ êkCqA íÏ× MldÞ ívCpÆß×k ok
Co MDÛDÇ×C ÝëpOFßÏ®× lëlV Ù²Û Þl×DWÛC í× ÚA ÙìÇeN Þ lëlV Ù²Û éF oDF pç
M oDG·F.koClì× é¨pµ Dç éÃìÏv Þ HNDÇ× Þ ECrdC kCqA êqDF Þ DèëkCqA lzo êCpF
Ùç qC Co íµDØOVC íËOwGØç êDç æqCpìz éÆ PwìÛ kCqA DWÛA DN PFDÂo :í¿Ü×
lëleN Þ ½nd éF éÆ kÞo íØÛ ¢ìJ êld DN íËOwGØç ФC PëDµo éÇÛDÜZ ,lÏwËF
ok íÜ·ë íÇìOÇÎDëk MldÞ Èë ok íËOwGØç Þ kCqA PFDÂo .l×DWÛDìF DèëkCqA
Ú A éF Þ ækpÆ ÙìvpN Co íÏ× MldÞ ívCpÆß×k êDØìv , ÐFDÃO× Þ ælìÜN êlÛßìJ
.lÜ¡iF í× ÅpeN
qC oDz pv ækpG×DÛ ívCpÆß×k éÆ Pv Þk ÚA íÛDvßÛ Þ ¢ÜN pJ íËÜçDØç ßNpJ ok
æ C o DJ Èë DF éÆ PvC íÛDwÛC lÜÛD× Ùç qC ClV .lFDë í× qCp¾ Þ ælz íNDìd êÞpìÛ
ælëqoÞ íËÜçBØç ok ÝO¾o æCo éÇÛA ÍDd,kpJ í× ÍDF Èë DF éÆ êC ælÛpJ Dë ÞkÞo í×
kCqA PFDÂo ФC .PvC pwì× ÙÎDv Þ êß ÍDF Þk DF qCÞpJ ÍDØÆ éÇÛDÜaÛA PvDJ Þk
íñ D¾ ßÇz Þ Pì¥iz lzo êCpF éÆ kkpÊ §Þp¿× ÚDwÛC kp¿N ld pv DN lÛCßOì×
æDËNpJ okÚlìOϺ qC Co kp¿N ÝëC íËOwGØç ФC D×C ,lëA í× oDÇF ÞC êDçkCl·OvC
ÚA éF íÛDwÛC æpèZ Èë ÚDëDJ ok Þ koClì× qDF Up×Þ Upç Þ êoDF Þ lÜF íF ,¢dßN
C..l¡iF í×
í× ÈØÆ pN pF EDiOÛC Þ pOèF Pì¿ìÆ éF ,kD¥OÂC éÜì×q ok ætëßF ,kCqA PFDÂo ФC
êDç íOÎCl·ìF Þ ælì×DWÛC À·¨ pF DëßÂC PÃGv éF lÛCßN í× ÍDeÛDØç ok íÎÞ ,kqoÞ
qC éÆ PvC íËOwGØç ФC DÛDØç ÚA EßÏ®× ÌÜv æoDJ .lÛrF Ý×Ck Co íµDØOVC
íNDÃG¬ êDç êpìÊ ok éWìOÛ ok Þ l×A ok êDç æÞpÊ Þ MDÃG¬ ÝìF ½DÇz ¢ëCr¾C
.koÞA í× ÐØ·F êpìÊßÏV
ÚDì× ok íËOwGØç ФC éaÛDÜZ ÝÇìÎ ,PvC P¾p¡ìJ Åpe× kCqA PFDÂo ФC
íÜ·ë kßh é¡ëo qC Úlì¡Æ l Ýب éÆ PvC íOhok lÜÛD× P¾p¡ìJ ÚA ,lzDGÛ
EßÏ®× lÛßìJ Ý×D¨ ФC Þk ÝëC Pvok Äì¿ÏN ÝëC pF DÜF .kkpËì× ClV PÜv
.lzDGì× PÜv Þ P¾p¡ìJ
ælÜëCkq éÆ í¡zßV ,koÞA í× ¢zßV éF Co é·×DV CrVC Þ p¤Dܵ kCqA PFDÂo ФC
MDdÔ¤CDF éÆ é·vßN Þ lzo ÍDd ok êDçoß¡Æ ok ætëßF ælëlJ ÝëC .PvC MDGR
Ф C . k k pÊ pWÜ× íµDØOVC êDçoDW¿ÛC éF lÛCßN í× ,lÛoCk oDÆÞ pv ækpOwÊ
ÖDÃ× ok.lÜÇì× lìÎßN kCqA PFDÂo éÆ PvC ÚDìÏºÞ MoCpd æ lÜÜÆ ÍkD·O× íËOwGØç
- íµDØOVC MD×D²Û rëDØN éVÞ Co pëq ælz ækDv êlÜGÎß×p¾ ÚCßOì× éwëDÃ×
:PwÛCk ÚßÊDÛßÊ êk D¥OÂC
k ßh íOFDÂo ívCpÆß×k kDìÜF Co kCqA PFDÂo ФC êoCk éëD×pv Dë ÙwìÎDOìJDÆ -
êkÞld DN ælÜÜÆ PëClç êDè×pçC Þ Dç éØìF Àëko Èë DF éÆ lÜZ pç ,lÛCßiì×
.lëBì× pF ÚClÜØNÞpR Þ Cpþ ,D¿·¨ Þ DëßÂC ÝìF kD©N Àì¿iN ok
ÖD²Û PèWÛA qC ÞkoDØz í× pv ÚA pF Co (êkDzoC êpGço ) ÙwìËëpëk ,ÙwìzD¾ -
.kqDwì× ívCpÆß×k Ýì¡ÛDV Co íFrd ÈN êCpÊCß¡ìJ
kßh êCpË·ØV UCr× DF Co íµDØOVC êDçldCÞ kCqA PFDÂo íÏÆ oß®F ÙwìÛßØÆ -
êoßNDOÇëk" ÖDÜF íFrd ÈN Ùëso Èë ok Co íOÎÞk rÆpØO× kD¥OÂC Þ éO¾Dë oDÊqDvDÛ
.lÛD¡Û í× ÚA êDWF " DëoDOÎ ÞpJ
DF Co kCqA PFDÂo êDèë oDWÜçDÛ éÆ PvC kl¤ ok ( ÈìNCpÆß×k )ÙwìÎDìvßv -
íÏërÜN Þ íÎßJ êDèOvDìv ÚßZ , PÎÞk ¯vßN êkD¥OÂC ælÜÜÆ PëClç êDçoCrFC
.koClF kÞle×
PwìØ²Û DèÜN , ÙìÜÆ í× ÚDÜ·Øç ÚA DF Co ælÜëA ívCpÆß×k D× éÆ ÙwëoClìÎÞq-
pFDÜF.kqoÞ í× éìÇN íËOwGØç Þ kCqA PFDÂo ÍߤC íËÜçBØç lÛßìJ pF CoDÇzA éÆ
éZ pç PÆoD¡× Þ íËOwGØç , êkCqA pF íÜOG× íOwëoClìÎÞq ívCpÆß×k ÝëC
ívCpÆß×k " kßh oß¡Æ ætëÞ ¯ëCpz éF éVßN DF CpÛA D× éÆ PvC Ökp× pN ækpOwÊ
pëq ¦i¡× êDèìËOwGØç Ð×Dz ÓDF íÏÆ íËOwGØç . Ùì×DÛ í× " íÏ× MldÞ
: PvC
pìh Í DG ok éëD×pv íµDØOVC lè·N uDvC pF éëD×pv Þ oDÆ ÝìF íËOwGØç -
pç qC íND×lh Þ êlìÎßN êDç ldCÞ PìÇÎD× ok ÚCqoÞoDÆ ÚkßF Ùìèv ,í×ßص
êl·N éÛßÊ pç qC êpìÊßÏV æph ÓDF Þ (DèÛA ÖDèv49 % kÞld DN ÍDS× oß®F ) Pvk
.kp¾ qC kp¾ oDØSOvC Þ
f®v éVß×DÛ Þ lëlz MD¾ÔOhC qC P·ÛDØ× DF íÛlF oDÆ Þ êpǾ oDÆ íËOwGØç -
.Dçl×A ok
éÛCqoÞpè× éVßN À®µ Þ Þk ÚA pFCpF ÁßÃd pF íÜOG× kp× Þ Úq ÝìF íËOwGØç -
.okD× éFDSØF ÚDÛq éF
o DF , kßh ¼ëolìF yÔN Þ oDÆ DF ÐwÛ pç ÚA qC ÖDèÎC DF éÆ DèÏwÛ íËOwGØç -
.l¡Æ í× yÞlF Co êl·F ÐwÛ íOwërèF
ækCßÛDh éÆ PvC í×CßÂC Þ Dç æpìN éØç pFCpF ÁßÃd Ð×Dz éÆ íÏ× íËOwGØç -
ÚCoClÛDOvC ÚkßF íFDiOÛC Þ íÛCkpÊkßh éëDJ pF Þ ,lÜçk í× ÐìÇ¡N Co ÚCpëC ÉorF
rÆpØN ÍߤC, í×ßÂ Þ íÏe× êDèËÜçp¾ ypOwÊ Þ ¯wF Þ íÛDOvC xÎDW× ¯vßN
.lÛoCnÊ í× CpVC éF Ùç DF ÌÜçBØç Co rÆpØN Ölµ Þ
æpìºÞ íÇësßÎßñlëC ,í×ß ,íwÜV , íGçn× êDç PìÏÂC DF Dç PëpSÆC íËOwGØç -
.DèOìÏÂC ÁßÃd êpFCpF pF lìÆDN DF
qC ¢ìF Co oß¡Æ æoCkC PìÎßòw× éÆ ÉorF Þ í×kp× ívDìv ECrdC íËOwGØç-
,DJßÛ ívCpÆß×k ÖD²Û êÔOµC Þ ³¿d êCpF íÏ× ÁD¾Þ ÐÇ¡F ,lÛoCk ælè·F éØç
, éwìvk éÛßÊ pç pFCpF ok Þ ÚCpëC ÍÔÃOvC Þ í¨oC Pì×DØN ,êkCqA qC ´D¾k êCpF
.ßv pç qC ívCpÆß×k l¨ p¤Dܵ MÔØd Þ éÜO¾
qC êpìÊ ßÏV DF Þ Ùç qC æß Þk ÝëC ÈìÇ¿N Ýìµ ok PÎÞk Þ Ýëk ÝìF íËOwGØç-
éO¿ËÛ ÁCpºC pÊC . íGçn× êDèOì¥iz DF PÎÞk ( ÚßìÛßë ÍDÜvpJ )íÏÜvpJ «ÔOhC
íËÜçDØç qC D× Ýèì× Ýëp¾A oDiO¾C íËÜçp¾ - íµDØOVC íÛDÊlÛq íÏÆ oß®F ÙìzDF
DF Þ pë nJ DÛ ÍrÎrN ÚßOv Þk íGçn× ÝÜv Þ íÏ× ÝÜv .PvC éO¾pÊ X©Û Þk ÝëC
ÝìF íËÜçBØç éÆ qÞpÛA . lÜ¡Æ í× yÞk pF Co ÚCpëC MÔ¾ pvCpv éÆ lÛC Pزµ
íÏìÎlF Þk ÝëC qC íÇë éÆ æDËÛA Þ , PvD× UÞC Þ qCÞpJ qÞo ,PvC oCp pF ÍDF Þk ÝëC
.lÜÜÇì× æDìv D× pF Co oDÊqÞo ÍCÞq Þ ÚCpeF ,PvC ælz cÞpW× Dë Þ Àì·¨
ÝëlÃOÜ× qC êoDìwF lÜÛD× éO¾p¡ìJ ¸× CßV qC íÏìÏeN Þ p¤D·× ÚDèV éF ízpËÛ DF D×
êDç êkCp×DÛ Þ Dç ¢ÜN íϤC Pϵ éÆ ÙëC ælìvo êlÜG·ØV ÝëDF ¸×CßV ÝëC kßh
,PwìÛ ÚDèÛ éëD×pv MCm ok ,kÞpì× ÚDèV pF onËço ÝëC qC éÆ íGñD¥× Þ ÚDÛA
éëD×pv ÌÜçp¾ " CpÛA D× éÆ kpÆ ßWOwV íËÜçp¾DÛ Èë æp®ìv ok CpÛA lëDF éÇÏF
jÏN yC æßì× ,lÜǾC éëDv éëD×pv pF íËÜçp¾DÛ ÝëC fGz éaÛDÜZ .Ùì×DÛ í× " êoCk
ÝëC qC ¹oD¾ éëD×pv éÆ æDËÛA Þ . PvC qßwÛDØÛDh yC íçkqDF Þ êp¡F l¨ ¢Ïص
.kßF lçCßh Ýëp¾A yßh Þ ælÛqDv ,kqoÞ Ðص DèìO¿¤ßëk
DV Þ êkDìÜF êDèzqoC Þ MCkDÃOµC qC êC éµßØW× êoCk éëD×pv ÌÜçp¾ PeN D×
¸×CßV pF ívßFDÆ lÜÛD× oDØSOvC Þ ÙdpN Ölµ , PÛß¡h DF éÆÙìØè¾ í× Co ækDO¾C
.PvC ælÜǾC éëDv ÚDèV pvCpv Þ êoCk éëD×pv
PF éÎrÜØF ÍßJ MkDGµ ,ÓDÆ éF ÙÎDµ MDvlÃ× íOd rìZ éØç ÐëlGN ,ÍD× ¢OvpJ
DèÛDwÛC ÚCÞo êoDÇOvk ,pënJDÛ êpìv qA Þ £pd ,PØì pèF êqÞlÛC kßv , Ù²µC
íÛCkpÊ íèN , P·ìG¬ pFCpF ok ælÜÜÆ kßFDÛ PÛß¡h ,íËÛDËìF kßh qC ld pv DN
éÛD¾ oDµ êDèÛD×oA Þ DçoÞDF Þ , D¿¤ ,ízßh Þ pè× qC ÚA ¢ëCkq ,DÜ·× qC íÊlÛq
.kqDwì× EDNqDF Co " DèìËÜçp¾ DÛ " Ößò¡× ÌÜV ÝëC qC í¡iF DèÜN
éÆ ÝëßÛ ÚDëCpËÛDwÛC ÝìF ækpOwÊ Þ kDd êC æqoDG× onËço ÝëC ok éÆ PwÛCk lëDF
ÈGvÞ MDìd ½lç Þ DÜ·× qC lëlV ÀëoD·N Þ íÛDwÛC MCkDÃOµC Þ DèzqoC êCßÎ PeN
Þ êoCk éëD×pv ÌÜçp¾ DF ,lÛC ækDèÛ ßÏV éF DJ ÝO¡ëßh êC éÜërÊ íÛDÊlÛq
lÜ×kok Ý®F qC éÆ æl×A ok pënJDÛ EDÜOVC êp×C MoߥF ÚA Ýì»ÏG× Þ Ýì²¾De×
kßVÞ é¤p·F DJ Pëp¡F ¢iF lì×C ælÜëA , ÚD¡ëDç êpìÊok Þ DçkD©N ,DèÏFDÃN
.kDèÛ lçCßh
kÞpì× éÆ lÛC ælì×DÛ " êpËÜzÞo Ýì×Þk " rìÛ Co qDwÛCoÞk íËÜçp¾ ½D¥× ÝëC
Þ Ýë ßÛ êDèzqoC ßNpJ ok Co êoCk éëD×pv MCkDÃOµC Ýëp¾A pz Þ Èëo DN ÚDèV
.kqDv ÅDܺÞp¾ oDF pÊk kßh êC éÜërÊ
q C êoDìwF éF lÜÛCßN í× Þ éOzCk íÛDwÛC éÂoDF éÆ DèzqoC ÝëC ÐÊ pv D× p²ÜF
yßh Þ ÝìOvCo P¾p¡ìJ Ð×Dµ éF Co éëD×pv Þ ækCk ÚDëDJ íÛßÜÆ HñD¥× Þ DèWÛo
:PvC pëq oCp qC ,kqDv ÍlG× Pëp¡F Ýëp¾A
éÆ ( xÆÞkCoDJ ) íe®z Þ (íÇìOÇÎDëk )éÛD¡ëlÛC kDJ Ä®Ü× DF CpÊ ÐÆ Ùϵ-
ækD× éF ,P·ìG¬ êCoÞD× Þ P·ìG¬ éF CpÊ Ðõ êDè¡ÜìF lÜÛD× Co íOwç ÚDèV
, lÜÆ íØÛ éërWN Ù¤DiO× Þ éOwwÊ Ùçq êCrVC éF , Dè¡ÛCk Þ Dç oÞDF éF , DÜ·× Þ
.PvDzßÆ íOwç P¡Ê íËOwGØç Þ íËÛDËë ,HìÆpN ok éÇÏF
Þ íµDØOVCC Þ êkp¾ íÛDÊlÛq éëD× ÝF ,ÙÎDµ ok íèÎC íÏWN éÎrÜØF ( Ä¡µ ) pè×-
.lÜF oDÆ kph rëoDÆ
,íñDGëq , íÇìÛ : lÜÛD× êßÜ·× êDç ízßh DN éO¾pÊ íwd Þ íØwV qC Dç ízßh -
ok p¡F ¢zßÆ Þ ¢¡Æ íϤC ærìËÛC éÎrÜØF ,Äd MCm ok íÛD¾pµ êDܾ Þ PÃìÃd
.MDìd é¤pµ
.PvDèÛA ÞpÊ ok ÚDwÛC êkD× Þ êßÜ·× qCp¾ éÆ ¢ëDço Þ íËOvoCÞ , êkCqA -
.DèÛDwÛC íÂßÃd êÞDwN Þ êpçßÊ êpFCpF Ýìµ ok PÎClµ -
é·×DV yDJÞ Piëo Þ ½CpvC , £pd qC oÞlF ækDv íÛDÊlÛq ÈGv Þ PµDÜÂ -
. í¾p¥×
pOèF Þ PëßÜ·× , DèìñDGëq ¢ÎDF Þ ¢Üëp¾A êCpF P·ìG¬ DF íËÜçDØç ok ÝOwëq -
. ÚA ÚkpÆ
ÚkCk lÛßìJ êCpF ( P¾o Ýiv ÚA qC éOzßÛ ÝëC ok éÆ ) íËOwGØç ФC PëDµo -
.ÚA íNDìd MoÞp¨ éF .íçDÊA Þ íÎlØç DF íµDØOVC oß×C êDç æqCpìz
Þ ÌÛolìF éÇÏF ,lÛoClÛ ÈëoßòN éGÜV DèÜN êkDÃOµC êDèzqoC ÝëC PvClëßç éaÛ DÜZ
lÜëAp¾ D× PèWÜëlF ,lÜFDë í× ¯Fo íµDØOVC Þ êkp¾ Ðص Þ xìwÆCpJ éF Ð¥¾ÔF
lÜFoDÆ êpËÜzÞo Èë ,kpìÊ í× Moߤ DèÛA uDvC pF éÆ Co êpËÜzÞo ÖÞk æoÞk
q C éÆ PwìÛDÊlÛq qC íÜëßÛ êDèÇGv ÝOwF oDÇF Þ ÝO¾Dë ÚA qC oß²Ü× .Ùì×DÛ í×
|.kß¡ì× D¾ßÇz íNA ÝëßÛ êCpËÛDwÛC é·×DV DèÛA PÆpF
éÆ kßF HÂCp× lëDF ÚCpëCok ívCpÆß×k Þ êkCqA êCpF MCqoDG× qC íÛßÜÆ éÏdp× ok
¢ìJ qC ¢ìF ÚA ÖDÜF Þ ívCpÆß×k DF ÓDF ok ælz kDë " êoCk éëD×pv íËÜçp¾ DÛ "
DµkC éØç DF íÛßÜÆ ÙÆDd ÚDëCpÊ kDìÜF íOd éÇëC ælëlJ ,lFDìÛ UCÞo D× Ýèì× ok
.lÛoÞA ÐØ·F Co êpìÊßÏV ÝëpOØÆ ÚA qC lÜOwÛCßOÛ kßh "í×ÔvC " êDç
æo íÛDwÛC ÖD²Û ÝìÜZ ÝzÞo æpOwÊ éF êqÞo ÚCpëC lÛC ÄñDz éÆ íÛDwÆ éØç éF
PµDÜ ÚA ÈëoßòN Þ êr»× oDÆ íÜ·ØF êpËÜzÞo éF DèÜN ÙìÜÆ í× éì¤ßN ,lFDë
ækpG×DÛ êÓCÞ êDèzqoC qC ÖDèÎC DF Co kßh íÊlÛq ÈGv rìZ pç qC ¢ìJ éÇÏF ,lÜÜÇÛ
Èë éFmDV Ùç Þ PvDGëq DèÛA ßNpJ ok Þ DèÛA ok íÊlÛq Ùç Cpëq ,lÛqDv ÚßÊpÊk
. PvC íÛCpÜiv l¤ qC pO¡ìF êoDO¾o êßËÎC
EDOÆ éF ækpG×DÛ ÖD²Û æoDF ok pO¡ìF ´Ô¬C êCpF lÜÛCßN í× ÚClÜØÂÔµ )
é·VCp× íØvDV ÖCpèF pOÆk Þ íØvDV lØe× pOÆk éOzßÛ " ÝëßÛ íñCpËÛDwÛC "
oD¡OÛC ívoD¾ Þ íwìÏËÛC éF rìÛ êkÞrF Þ ælz p¡OÜ× íÛDØÎBF EDOÆ ÝëC !lÜëDØÛ
(.P¾Dë lçCßh

2005 é× æD× ÚDØÎA - íØvDV lØe× pOÆk

Þ íñDço êCpF êtNCpOvC Èë æoDF ok
ÚCpëC ok ívCpÆß×k

:oDO¿Ë¡ìJ
éÇÛDÜaØç ,l×DWÛC íØÛ êkCqA Þ ívCpÆß×k éF kßh êkßiF kClGOvC DF P¿ÎDi×
.kßz íØÛ íèOÜ× lÜØçßÇz Þ ßÛ íÛDØOhDv éF ECph êDÜF Èë ízDJ Þp¾
.í¾DÆ «pz éÛ , PvC ÖqÓ «pz ívCpÆß×k éF ÐìÛ êoDF kClGOvC DF P¿ÎDi×
í×ßص p×C Èë éF éO¾o éO¾o ÚCpëC ok ívCpÆß×k Þ êkCqA Pv Cßh ok éÛDOiGzßh
kClGOvC «DwF ÚlìZ pF íÎ Þ PvC ívCpÆß×k êCpF ÖqÓ «pz éÆ PvC ælz ÐëlGN
Þ Ð×Cßµ éF qßÜç ,lÛC lÜëA p¾ Èë qC éÏdp× Þk éÆ í×kp× Þ êkCqA ÖD²Û íñDJ pF Þ
Pvok Þ pìÊCp¾ êtNCpOvC Èë íÛßÜÆ ¸¨Þ ok Co DèÛA ÙçC éÆ koCk qDìÛ í®ëCpz
éÜe¤ ok éÆ ívDìv ÐÇ¡N Þ ÚD×qDv Dç æk íÎDØVC é·ÎD®× DF.lçlì× ÐìÇ¡N
éÆ Ùëlìvo éWìOÛ ÝëC éF , lÜÜÆ í× æqoDG× ÓDF êDè¾lç êCpF ÞlÛoCkoß©d
íçCßiëkCqA ¢GÜV êCpF kßGØÆ ÝëC .lÛC Pvok Þ ldCÞ êtNCpOvC Èë ÚÞlF
Ýë CpFDÜF .lçk í× olèF CpÛA íÊlÜ×qo êÞpìÛ Þ koÞA í× íÊlÜÆCpJ Þ íØÊokpv
lì¿× éÆ êoCÞlì×C ÝëC DF ÙìÜÆ í× qDºA p¥Oi× ÝëC DF Co êtNCpOvC æoDF ok TeF
.lO¾C
kph qC oCnÊ DÛDØç ívDìv MCqoDG× ok íñCoB×qo íϤC é×DÛpF Þ cp¬ Dë êtNCpOvC
ÙÆDd éF ÖßÇe× qC Þ íÎDµ éF íÛk qC , XÛp»F éF ækDv qC , kDëq éF ÙÆ qC , ÚÔÆ éF
oß¡Æ ívDìv ßV Þ ÍCßdC Þ ´D¨ÞC DF Co ÖDµ íÏ×DÇN lÛÞo ÝëC ¦i¡× ÚDìF.PvC
:kpÆ êlÜGNoDGµ pëq éOÇÛ 6 ok ÚCßOì× , D×
í×kp× ÉorF ECrdC kDWëC ÖpG× MoÞp¨ -1
éìÏÆ êpGço kDOv éÎrÜØF ECrdC ÝëC qC ldCÞ éèGV Èë ÐìÇ¡N lìÆC MoÞp¨ -2
æCßiëkCqA êDçÞpìÛ
êCpF ÚA XìwF Þ ÚA ok pSÇN Þ ÐÇ¡N éF Úkq Ý×Ck , íÛl× é·×DV éF Ð×DÆ éìÇN -3
ívCpÆß×k qCpdC
pOÏ×DÆ éZ pç ê D¡¾C Þ kp¬ êCpF ÈìNCpÆß×k í×ßص oDǾC ælÜëCr¾C ypOwÊ -4
kClGOvC í×ßص oDǾC
rì×A PØÎDw× íNCqoDG× êDç æßìz DF ÙÆDd éF ÖßÇe× qC íñÞoCp¾ -5
ÚCpëC ælÜëA ívCpÆß×k ´ßÛ æoDF ok EßÏ®× ÁD¾Þ -6
Èë êDç ÈìñCr× éÆ ÙëqCkpKì× MDÇÛ ÝëC qC Èë pç æoDF ok æDNßÆ êoÞp× éF ÚßÜÆC
.lÜçlì× ÐìÇ¡N Co ívCpÆß×k Þ íñDço êCpF pìÊCp¾ êtNCpOvC
:í×kp× ÉorF ECrdC kDWëC ÖpG× MoÞp¨ -1

-----------------------------------

Ökp× P×ßÇd íϤ C êDçkDèÛ qC íÇë kßh MÔìÇ¡N Þ é×DÜvDvC ,é×DÛpF DF ECrdC
P×ßÇd éF rìÛ Co ívCpÆß×k éÆ PvDWÛA DN DèÛA kßVÞ PìØçC.lÜçk í× ÐìÇ¡N Co
ÚÞlF Co í·ÂCÞ ívCpÆß×k Èë ÚCßOì× PØdrF æqÞp×C .lÛC ækpÆ pìG·N íFrd lÜZ
lÜZ ok ÉorF ECrdC íÛßÜÆ êDç ívCpÆß×k ok.koÞA oߥN ok íFCrdC ÝìÜZ kßVÞ
:lÜÜÇì× D¿ëC Co íØè× ¢ÃÛ pëq éÜì×q
Äëp¬ qC æqDN Úßh EnV DF,íØñCk êDèzqß×A DF Ökp× êDç ækßN êpënJ é·×DV-
æqoDG× êCpF Ökp× XìwF Þ êpÇ¿ÜzÞo ÚDËGiÛ Þ ÝìÎ D·¾ HÏV
ok íNoD²Û Þ êkDÃOÛC ¢ÃÛ êD¿ëC Þ PëpSÆC qCpdC Moߤ ok P×ßÇd ÐìÇ¡N-
PìÏÂC¸¨ß×
Þ kßh éGÛDV éØç Þ êC éëÓ lÜZ êDèOìÎD·¾ DF oß¡Æ êDèOvDìv ÝOhDv pRDO×-
PÎÞk MD×ClÂC pF ÙìÃOw× pìRDN HìNpOÜëlF
ÚA MD×CrÎC Þ êC é·vßN Þ lzo êDèOvDìv DF ÓßØ·× éÆ Co íFrd ÈN êDèO×ßÇd
. PwÛCk í×DÃ× ÝìÜZ ok ÚCßN íØÛ Ðص ok éÛ Þ éëp²Û ok éÛ,lÜÜÆ í× éìVßN
( Ùwëq DÛ ) ÄÏh qC T·GÜ× Cokßh Dë éÆ íFrd ÈN êDèO×ßÇd qC ízDÛ MDìFpWN
ívCpÆß×k éÆ PzCnËÛ íÂDF êlëkpN ,lÜOwÛClì× ( ÙwìÛßØÆ ) pÊoDÆ éÃG¬ qC Dë Þ
¸¾DÜ× Þ MÔëDØN qC éÆ PvC pwì× í×kp× ECrdC æqoDG× Þ kCqA PFDÂo êqDF ok DèÜN
.lÜÜÆ í× íÊlÜëDØÛ PÏ× ÚßÊDÛßÊ kDdA
, koCk MpëD»× Erd Èë ¯vßN Mol ÍDصC Þ rÆ pØN DF éÆ olÃÛDØç ívCpÆß×k
,lÜÛq í× ÙèF Co P×ßÇd Þ Ùëso MDGR éÆ éÎßNßÆ ECrdC qC êpìSÆ oß©d Þ kßVÞ DF
(DÇëp×A Þ ÚDOwÏËÛC lÜÛD× )lÛC íFrd Þk éÆ íND×D²Û qC p²Ü¾p¤.koCk MD¾DÜ× rìÛ
DN PzCk í× kßVÞ í×kp× ÉorF Erd év ÐÂC ld éÆ kßF ÍA ælëC D× oß¡Æ êCpF
.kkpÊ Ýì×DN oß¡Æ ívDìv Þ íÛDØÎoDJ MDGR
lÛoCk kßVÞ íÜì·× êkDìÜF êDèzqoC DëA éÆ lëA í× ¢ìJ ¢vpJ ÝëC MoߥÜëC ok
ÝëC êpìÊ ÐÇz éÇÛA Dë ?lÛpìËF oCp ÉorF ECrdC êDç é×DÛpF oße× lÜÛCßN í× éÆ
yqoClÜZ íOvCpF éÆ lÛC éO¾Dëok PvDìv ÚCpË¡çÞtJ ?PvC ½kD¥N oDÆ ECrdC
DèzqoC ÝëC.lÜçlì× ÐÇz Co êqÞp×C ÉorF ECrdC êDç é×DÛpF éÆ lÛCkßVß× êkDìÜF
:qC lÜNoDGµ
íÏ× êDèzqoC -1
íµDØOVC PÎClµ Þ P¾p¡ìJ êDèzqoC-2
íGçn× Þ íÂÔhC êDèzqoC-3
q C ætëßF 1900 ÐëCÞC qC éÆ íFCrdC PÜv Þ D× oß¡Æ êDç ækCk éF éVßN DF ÚßÜÆC
lÛC éOzCk PìÎD·¾ PvDìv éÜe¤ ok (1911-1906 ) l·GF Pì¬Þp¡× EÔÃÛC
Co ÉorF í×kp× Erd év æpèZ ÓDF êkDìÜF êDèzqoC ÝO¾pÊ p²Û ok DF ÚCßN í×
:kpÆ ÙìvpN íèVßN ÐFDÂ kÞld DN Ckp¾ ívCpÆß×k êCpF
êkCqA D× oß¡Æ ok.PvC ÚDìÛDèV Ùì²µ PëpSÆC ÍßGÂ koß× qÞp×C êkCqA yqoC -1
leO× ÐÏ× ÚD×qDv oß¡Ü× ok æqÞp×C éÆ Ökp× êDèëkCqA ÁßÃd :PvC éOzCk éëÞoÞk
.ÚDËÛDËìF éF íËOwFCÞ Ölµ íÜ·ë íÏ× êkCqA Þ , PvC UolÜ× p¡F ÁßÃd ÖDÜF
ok ,lÛC éO¾Dë íO¤p¾ éÆ DV pç Þ íÏÇz éF Ök pç éOznÊ ok ÙwìÎDìK×C Þ oDØ·OvC
éërWN CoD× Ý¬Þ ÅDh qC íñDè¡iF Dë ,lÜÜÆ ÙìwÃN Co ÚCpëC Dë éÆ lÛC æl×A pF kl¤
.lÛqoÞ ¯ÏwN D× oß¡Æ í·ìG¬ ¸FDÜ× pF Dë Þ , lÜë DØÛ
éÏòw× DF êC ætëÞ qp®F D× Ýèì× ok êkCqA éÏòw× éÆ ÙìÜìF í× MDìFpWN ÝëC pF DÜF
P¿Ê Ýiv Ökp× êDèëkCqA ÁßÃd qC ÚCßN íØÛ éÇëC éÛßËF ,PvC ækoßh lÛßìJ íÏ×
.koÞA p²Û ok Co ÉorF êDèNol éF íËOwFCÞ Ölµ íÜ·ë íÏ× êkCqA Äd éÇÛA ÚÞlF
êkp¾ êDèëkCqA Þ ÁßÃd ½p± PÃìÃd ok ÚCpëC íÏ× æCßiëkCqA Erd Èë ÞpÜëC qC
ÚDv ÝìØèF.kß¡ì× Eßwe× ÚDìÛCpëC íÏ× êDèÛD×oA ÚßÛDÆ ÝìÜaØç Þ íµDØOVCÞ
DëßJ Þ D¾ßÇz íÛl× é·×DV Èë PëßÃN Þ kCqA kD¥OÂC oße× pF Erd ÝëC ê é×DÛpF rìÛ
ÝëqÞ éZ pç ÌÜv æoDJ kßh yßV kßh Þ ælÜëCr¾ ÚCßNDF lÛCßOF éÆ lÛq í× oÞk
DF éÆ íFCrdC éOznÊ ok.lzDF íOÎÞk kD¥OÂC Þ íOÎÞk Mol æp®ìv pFCpF okêpN
Þ lÜO¡Ê êrÆp× PÎÞk æDËOvk EnV Dë CpSÆC ,lÛl×A ÚClì× éF DèÛD×oA éÛßÊ ÝëC
.lÛlz ælÛCo éìzDd éF Þ ælz À©·©N ÚA ¯vßN Dë
é×DÛpF êDÜG× Co íµDØOVC PÎClµ Þ íÂpN êDèzqoC Þ DèÛD×oA lçCßiF éÆ íFrd -2
" éÇÛA éF «Þp¡× ,kßF lçCßiÛ Pìþß× ÚÞlF D× oß¡Æ ok ,lçkoCp kßh êDç
PzCk éVßN íèÎA ælëC Þ DèÛD×oA ÝëC éF ÙwìÛßØÆ DOص éOznÊ ok .lzDGÛ " éOwFCÞ
Pìþß× qC ÚCpëC PÏ× krÛ PwÛCßOÛ ,PzCk oCp ÄFDv êÞoßz mß¿Û pëq ÚßZ íÎÞ
¢GÜV ¯vßN í×DÆDÛ êDè¡zßÆ ÚA êDKF DJ Dë Þ xKv.lzDF oCkoßh pF Ð×DÆ
MCDìFpWN êÞDd éØç éÆ P¾pÊ Moߤ íÇÏ× ÐìÏh Dçl·F Þ ívCpÆß×k- ÍDìv ßv
oDØz rìÛ ÚßÜÆC Ùç .PvC EreN ÐçC êDç ívopF êCpF êlÜØzqoC í¿Ü× Þ PGS×
í× PwìÎDìvßv Dë Þ PwìÛßØÆ Dë Co kßh ÈZßÆ êDèÛD×qDv ÞDç æÞpÊ qC êkDëq
Erd Èë Pì¾p± éFqßÜç íÎÞ lÛqoÞ í× yÔN DèÛD×oA Þ DèzqoC ÝëC DF Þ lÜ×DÛ
kÞq Dë pëk Þ PvC oD²OÛC koß× éÆ êlÜëA p¾ ,lÛC éO¾DìÛ Pvk í×kp× Þ ÉorF
.P¾Dë lçCßh qDF Co kßh íñDèÛ ÐÇz
éF Þ ækpÆ CpVC Co ECrdC êqDF ælÜëA ÚCpëC ok lÛCßOF éÆ êpËëk ÉorF Erd -3
ÚA qC ízDÛ íÂÔhC Þ íGçn× êDèzqoC éëDJ pF ,lçlF ÐÇz ÚCpëC ívCpÆß×k
Èë DF D× íeìw× êDJÞoC íÛßÜÆ êDç ívCpÆß×k qC êoDìwF ok.kß¡ì× éOhDv
êDç æqß×A qC éÆ ÙìOwç ÞpFÞo í×kp× ækpOwÊ éëDJ DF lÜ×ÞpìÛ ECrdC êpv
kßh C oDÇzA Þ lÛC éO¾pÊ ÖDèÎC Pìeìw× íµDØOVC Þ êkD¥OÂC ,ívDìv ,íÂßÃd
éÇÛA éVßN ÐFD (... Þ DìÛDKvC , DìÎDOëC ,ÚDØÎA lÜÛD× )lÜÛCßh í× " íeìw× " rìÛ Co
,lÛoClÛoCp DèÛA êpGço ok Dë Þ lÛC ækoÞDìÛ kßVßF DwìÏÆ Dë Þ Dç ¢ì¡Æ CoECrdC ÝëC
êDèzqoC êDÜG× pF éÆ lÜOwç íµDØOVC êDèOì¥iz Þ ÚCpÇ¿ÜzÞo ÝëC éÇÏF
.lÜÛCkpÊ í× Þ ækpÆ xìv DN Co ækpG×DÛ ECrdC íGçn×
kDeNC Erd ) íñDèOìÎD·¾ ÝìÜZ éÃFDv rìÛ Pì¬Þp¡× EÔÃÛC qC xJ ÚCpëC ok
MDìFpWN éÇÛDÜaØç,ÐìÇ¡N Moߤ ok íFrd ÝìÜZ.PvC éOzCk kßVÞ (? í×ÔvC
Þ Pìþß× êCpF êkDëq PiF ,lçlì× ÚD¡Û í×ÔvC pËëk êDç oß¡Æ ok éFD¡×
éF Þ lÜìZ pF Co ívCpÆß×k lç CßiÛ éÇÛA éF «Þp¡× ,koCk íÏ× f®v ok êpìÊDJ
ÐìØeN ÚCpëC Ökp× pF ÖÔvC ÖDÜF Co íFrd ÈN êoßNDOÇëk Èë ÀÏOi× êDç éÛDèF
.lëDØÛ
ÉorF ECrdC oß©d Ölµ DF éÆ lÛkCk ÚD¡Û 1979-1978 êDèÎDv íFÔÃÛC ¸ëD Þ
qCpv ,êkCqA ÐdDv éF ÐìÛ êDWF Ökp× êkßiF kßh ¢GÜV ,éÜe¤ ok lÜ×ÞpìÛ Þ
ælz pNlÜÏF Þ lÜÏF íçCßiëkCqA ÌÛDF qDF éÆ qÞp×C.koÞA í× ok kClGOvC MßçpF
qC Ýiv éÆ ÙìÛClF lëDF ,lÛC ívCpÆß×k ÚDç Cßh íOvCpF íØì²µ PëpSÆC Þ PvC
, Pv C Y ßJ íÜiv , í× k p× lÜ× Þ pìÛ E Crd C kßVÞ ÚÞlF ÝO¿Ê ívCpÆß×k
kßV Þ Ó ß¤ C , lz DF í× ív C pÆ ß× k « pz ¢ìJ íF C rd C ÝìÜZ k ßV Þ C pë q
ÐìÇ¡N Co ív C pÆ ß× k o DOh Dv íϤ C Ú DÆ o C q C íÇë E C rd C Ýë C k ßh
éÛ PvC í¡ëÞo êC ælëlJ íµDØOVC pËëk ælëlJ pç lÜÛD× ívCpÆß×k . lç k í×
pF ÈìNCpÆß×k oDOhDv qC kßh éÆ í×kp× ÉorF ECrdC DF ívCpÆß×k ! í·Ü¥N
¢GÜV .lëÞo í× DèÛA ÚÞok qC íÜì·× íÜ·× éF Þ kß¡ì× oÞ o DF , lÜOwç oCkoßh
Cpëq ,kß¡ì× ælì¡Æ í×DÆDÛ Þ æCpWÆ éF íFCrdC ÝìÜZ êpGço ÚÞlF êkßiF kßh
Up× Þ Upç Þ ,lÛoClÛ éϤD¾ Up× Þ Upç æDËNpJ éGÎ DN êrìZ íñDè¡GÜV ÝìÜZ
êCpF lÛßz í× p¨Dd kCp¾C éÆ DWÛA DN PvDèÛDwÛC íÛCpËÛ Þ ECp®±C TµDF é¡ìØç
.lÜèÜF ÚkpÊ lëlV êoßNDOÇëk Èë ¹ßë éF ÚA qC rëpÊ
ÞkonÊ í× ÚCpëC ok íGçn× êoßNDOÇëk MDìd qC Úp ¸Fo Èë qC ¢ìF ÚßÜÆC
Mß¾ ÚÞlF éÆ PvC ælìvo p¾ ÚA ÚD×q PvC éO¾o Pvk qC íñDèGÛCpÊ êDèO¤p¾
ÝëC qC íñDç éÛDèF . P¾o Ýiv DèÛA qC éÆ ÙëqCkpKF íFCrdC íçlÛD×qDv éF P Þ
pF ClOFC " Dë ! koClÛ êoDÊqDv EreN ФC DF ÚDìÛCpëC D× êÞpÇN êßh éÆ Pvk
.lÛC lÜØÛDëq Þ PvokDÛ " !ECrdC kDWëC xKv Þ êoßNDOÇëk «DwF ÚlìZ
ÙèÏ× íGçn× êDèzqoC qC pO¡ìF éÆ íFrd MDìd DF í®vÞ ÚÞp ok íOd ÚCpëC
qC ÝìËÜv êDçoD¡¾ Ùºpìϵ rìÛ pìhC ælv ok ..PvC éOzCk íñDÜzA , lÛC ækßF
ECrdC kßVÞ qC êoDµ Þ íÎDh oß¡Æ ívDìv éÜe¤ æDËaìç , PÂÞ êDèOÎÞk êßv
êpGço ÚÞlF ÚCßN í× DëßÊ éÆ kß¡ì× ízDÛ ÙçßN ÝëC qC ÖÞk éÛDèF.PvC ækßGÛ
ívDìv êDèOì¥iz qC êC æoDJ.l×A ÄñD¾ ÙÆDd kClGOvC pF í×kp× lÜ×ÞpìÛ ECrdC
Ú DÛA êßv qC êpGço ÝO¾pÊ PvlF Þ ECrdC íñDJ pF DF éÆ lÜÜÆ í× oߥN rìÛ
ÝOwF yßiÎk .lz lÜçCßh ælÛCo éìzDd éF Þ lÜçk í× Pvk qC Co kßh ætëÞ ¢ÃÛ
Cpëq , PvC ækoÞA koCÞ D× éF êkDëq MD×l¤ ÚßÜÆ DN ívDìv ÍDVo Þ DèOì¥iz éF
Ökp× ¢GÜV ælÜëCr¾C íÊkpOwÊ DF HvDÜN ok éVßaìèF DèOì¥iz ÝëC íñDÛCßN
rìÛ íÛßÜÆ ÈZßÆ ívDìv êDèÛD×qDv Þ DèÇçÞpÊ koß× ok éÇëp×C , PwìÛ Þ ækßGÛ
.PvC ÁkD¤
PhDÜz DN íÎÞ lÛC ækpF íJ éO¾Dë ÚD×qDv PìÎD·¾ ¢ÃÛ éF Ökp× ækßN pËëk ÚßÜÆC
ÚCoÞk íÎÞ ÙëC ækDèÛ pv P¡J Co ÍDVo ÚCoÞk D×.PvC kDëq éϤD¾ ECrdC ¢ÃÛ
¢ìF.lÜ×DÛ í× " Erd " Co kßh D©·F éÆ ÙìÛConÊ í× pv qC Co ívDìv êDèÇçÞpÊ
D× ívDìv éÜe¤ ok íFrd oDWÜçDÛ ¸¨Þ pF Pvk ÝëC qC ÈZßÆ ÚD×qDv l¥Çë qC
pÆm éÆ D× éì¨p¾ DF ´ßØW× ok DèÛA MCkDÃOµC Àì¬ éÇÛA HÎDV.lÜçk í× íçCßÊ
:koCk PÃFD®× , l×A ÚA
ÚA ÖDºkC Þ íÏ× êDèÜ×oA qC ÖDèÎC DF íÜ·ë lÛC íGçn× - íÏ× DèÛA qC lÜZ êoDØz
Erd Èë êDç ÈìñCqß× ¸ÂCÞ ok DèÛA .lÜÜÆ í× PìÎD·¾ íGçn× êDèzqoC DF
ÉorF Erd Èë Ùç DF kDeNC Moߤ ok ÞlÜçk í× PvlF Co í×ÔvC MCpÆß×k
D©·F Þ íOwìÎDìvßv MCkDÃOµC DF pËëk ÚD×qDv PwìF qC ¢ìF .lÛlz í× í×kp×
íÛßÜÆ êqDF éÂp¾ pF éGϺ DF lÜOwÛCßN í× Þ lÛoCk oß©d éÜe¤ ok íOwìÛßØÆ
æÞpÊ æphÓDF Þ .lÛoÞA kßVßF Co ÈìNCpÆß×k ÙwìÎDìvßv ÖCp× DF ÉorF Erd Èë
qC íÇë pËëlÇë DF kDeNC Þ ÖDºkC Moߤ ok éÆ lÜOwç CpÊ íÏ× ÚDçßiëkCqA Ößv
kDeNC lÛÞo.kCk lÜçCßh ÐìÇ¡N Co ÚCpëC ív CpÆß×k lÜ×ÞpìÛ Þ éOwëDz ÚDÆoC
lçCßh éWìOÛ éF kÞq Dë pëk ,lÜØÛCßN Þ ÉorF ECrdC ÐìÇ¡N êCpF DèÇç ÞpÊ ÝëC
êlìÎßN ldCÞ pç ok ,pèz Þ DOvÞo pç ok éÆ ÙëoCk qDìÛ íFCrdC ÝìÜZ éF D×. lìvo
Èë êCoCk, éOzCk ( íÛßÜÆ ¯ñCpz ok ) í¿i× êDç éOwç MD×lh Þ ízqß×A Þ
lÜ×kph Þ í·ØV êpGço Èë Þ oCkD¾Þ Þ ælëqoÞ êDçokDÆ qC ÙÇeOw× êlGÛCßiOvC
Ùëso êDçkDèÛ éìÏÆ ok íOd Þ ælÛCÞk é¡ëo íÛl× é·×DV pvCpv ok éÆ íFCrdC.lzDF
Àì·©N ok ÖDÊ éF ÖDÊ Þ í¾DÆ MDµÔ¬C DF lÜÛCßOF Þ ækpÆ mß¿Û Ðëm DN uCo qC ÙÆDd
.lÛßz ¸ÂCÞ pRß× ívCpÆß×k ¢GÜV PëßÃN Þ kClGOvC oDOhDv
éÆ koCk qDìÛ ælÜÜÆ êpGço pN A oDÆ Þ pN ælìaìJ êDèÛD×qDv éF MCqoDG× íÊlìaìJ
.PwÛA oDØz ok DèÛA qC ÐÇ¡O× êldCÞ éèGV xKv Þ ækpG×DÛ ECrdC

êDçÞpìÛ éìÏÆ êpGço kDOv éÎrÜØF ldCÞ éèGV Èë ÐìÇ¡N lìÆC MoÞp¨ -2
æCßiëkCqA

---------------------------------------------------------------


lçk í× ÐìÇ¡N êldCÞ éèGV Co DçÞpìÛ kDeNC íNÔìÇ¡N ½p± Þ íϤC oße×
êDèOì¥iz Þ ÈZßÆ ívDìv MDWOvk , (ÙëkpG×DÛ éÆ )ÉorF ECrdC qC HÆp×
ÉorF Erd lÜZ éÆ PÎDd ÝëpOèF ok éÆ PzCk p²Û ok lëDF . íµDØOVC Þ ívDìv
¢iGëkCqA MCqoDG× êpGço éF okD íñDèÜN éF DèÛA qC ÖClÇaìç ,lÜëBìF kßVßF rìÛ
Ökp× kßwF éÛ Þ DèÛA kßh kßwF éÛ rìÛ DèÛA êÞpìÛ ÅDÇ®¤C Þ ,kßF lÜçCßiÛ Ökp×
ÖÞk ÖDÊ DF lëDF , PvC ÉorF ECrdC ÐìÇ¡N éÆ ÍÞC ÖDÊ ÐëÓk ÝëC éF.kß¡ìØÛ ÖDØN
êtNCpOvC lÛÞo éÆ ÙëoÞDìF p¬DiF.kkpÊ ÐìØÇN , PvDèÛA ldCÞ éèGV ÐìÇ¡N éÆ
qC Þ íÎDµ éF íÛk qC , XÛp»F éF ækDv qC ,kDëq éF ÙÆ qC ,ÚÔÆ éF kph qC íñÞoCp¾ D×
ívDìv êDèÛD×qDv Þ Dç æÞpÊ pF ClOFC : ÙìÜÆ í× o CpÇN. PvC ÙÆDd éF ÖßÇe×
ok Þ ækCk éØNDh ÙÆDd ¢iGÛDëq Þ éVß×DÛ íÊlÜÆCpJ éF éÆ PvC §p¾ ÈZßÆ
lçlì× ÐìÇ¡N ECrdC ÚA ldCÞ éèGV Co êl·F ÖDÊ .lÛßz ÐÇ¡O× pìÊCp¾ Erd lÜZ
MoDGµ DF éÆ ÙìÛCßh í× " DçÞpìÛ kDeNC " D× Co éOvßìJ ÙèF éÏdp× Þk ÝëC ´ßØW×
,PwìÛ ¢ìF ÝÆ pJ ÚDçk Þ íÎDh ßN êoD·z Þ PvDèÛDFq pv pF ÚßÜÆC éÆ íèFD¡×
.koCk Áp¾ íÏÇF
ívDìv êDçÞpìÛ Ùì²µ PëpSÆC éÆ Pvk ÝëC qC êldCÞ éèGV éÆ PwìÛ êlëkpN
Ú A PÎrÜ× ok kÞq Dë pëk ,lÜÆ íÊlÜëDØÛ Þ kpìÊ pF ok oß¡Æ UoDh Þ ÐhCk ok Co
. ÙìOwç ÚA êßWOwV ok íÎÞ ÚA lÂD¾ ÚßÜÆC éÆ P¾pÊ lçCßh oCp êpGço ÖDÃ×
Èë EßZ oDZ ok DèÜN ÖDÜF êDèOì¥iz MDÛDÇ×C Þ ÞpìÛ Þ ECrdC MDÛDÇ×C Þ ÞpìÛ
lÜëA ok з¾ éF æß qC ÝÇØ× éVÞ ÝëpOèF éF lÜÛCßOì× pìÊCp¾ ÈìNCpÆß×k éèGV
.lÛÞo olç éF DNlص éOznÊ lÜÛD× éÇÛA éÛ Þ
PÏ× í·ØWOvk êpGço éÎrÜØF "ÚCpëC ok ívCpÆß×k Þ êkCqA êCpF ldCÞ éèGV "

: kßF lçCßh pëq ívDvC ¢ÃÛ év êCoCk ÚCpëC
ÚlìZ pF PèV ok Ökp× Þ ívDìv êDçÞpìÛ ælÜëCr¾C Þ ækpOwÊ MCqoDG× êpGço-
oß¡Æ pF ÙÆDd kClGOvC «DwF
PÂß× oß®F oCnÊ æoÞk ok oß×C æqCpìz Þ ívDìv Mol kpGçCo -
.lÛoCk MoÞp¨ ívCpÆß×k oCpÃOvC êCpF éÆ í®ñCpz Þ EDGvC ÅoClN -
p²Û qC Co ÖqÓ êDèìñDÛCßN lëDF ÝìËÜv ÀëD±Þ ÝëC DF ÄFD®× ækpG×DÛ ldCÞ éèGV
ÚA MÔìÇ¡N CnÎ.koÞA ÙçCp¾ kßh ok æpìº Þ MD¬DGNoC ,êC éÛDvo ,íÎD× ,íÏÜvpJ
:PvC pëq êDè¡iF Ð×Dz DNlص Þ kpìËì× ÐÇz DçqDìÛ ÝëC Hwd pF
Þ ÐÇ¡O× êDçÞpìÛ éìÏÆ ÚDÊlÜëDØÛ qC HÆp× éÆ Ú DÊoC ÝëpOìÎDµ éFDSØF æpËÜÆ -
éìÏÆ . PwëpìÊ ÙìØ¥N Þ íÛrëCo íϤC ÚDÊoC æpËÜÆ.lzDGì× kp¿Ü× êDèOì¥iz
rìÛ .lÜvpì× HëߥN éF æpËÜÆ ok Dç é×DÛpF Þ DçkßØÜço ,DèOvDìv ,Dç í¡× ¯h
.kpìËì× Moߤ æpËÜÆ ¯vßN íñCpVC êDç æDËOvk EDiOÛC
ækßF æpËÜÆ éFß¥× êDç é×DÛpF Þ DèOvDìv êpW× éìñCpVC MDìç Dë ÚCpìFk MDìç-
.koCk PìÎßòw× ÚA pFCpF ok Þ
:PvC oCpÃÜëC qC éìñCpVC MDìç MÔìÇ¡N -

íNÔìÇ¡N oß×C
íÎD× oß×C
íND»ìÏGN oß×C
íÏÏØÎC ÝìF MD¬DGNoC
ívoqDF
éÛDh pìFk
.æpËÜÆ HëߥN Þ éìñCpVC MDìç kDèÜ¡ìJ éF ÝëoÞD¡× Þ ÚDvDÜzoDÆ Ýìì·N -

ypOwÊ DF , PznÊ éÆ ídp¡F ÚCpëC ok ívCpÆß×k Þ êkCqA êCpF ldCÞ éèGV
êCpF í¾ C Þ lì×C Þ p¬Dh ÚDÜìجC ÚCpëC Ökp× éF Ùç kßh ælÜÜÆ êpGço PìÎ D·¾
êkCqAoClOvÞk íÏÏØÎC ÝìF êDçÞ pìÛ kDØOµC Ùç Þ lçlì× ÙÆDd kClGOvC DF æqoDG×
Pìþß× XëDOÛ éF æDÊ pç íÎÞ !kßz íØÛ ærW·× .kpÆ lçCßh HÏV kßh éF Co ÚCpëC
: PvC éO¾pÊ Moߤ ærW·× íOvCpF éÆ lëk ÙìçCßh ,ÙëpËÜF oDÆ ÚDëDJ Þ rì×A
íNA ÍßèW× ÍßÏ·× éF ÚCßOìØÛ qÞp×C ÖßÏ·× Ðϵ qC !ÚCpëC êlÜÏF pv Þ êkCqA ærW·×
Ô× pF Co kßh Ðϵ íFpWN xJ êC éÛßÊ éF Ð×DÇN lÛÞo ok é¡ìØç ÍßÏ·× .kpF íJ
lÜØçßÇz ívCpÆß×k Ðϵ êßWOwV ok Þ ÙëpËÜF éOznÊ éF êqÞo íOÂÞ .kqDwì×
éèGV Þ í×kp× ÉorF ECrdC DèÛA ÝëpOØè× oDØz ok ÚDØËìF , ÙìñA pF kßh oßz Æ
.P¾o Ýiv DèÛA qC DWÜëC ok éÆ P¾Dë ÙìçCßh Co êldCÞ

.... íÛl× é·×DV éF Ð×DÆ éìÇN-3
---------------------------
ívCpÆ ß×k kDWëC êCpF éZ Þ kClGOvC Àì·©N êCpF éZ Ùè× oDìwF ¯ñCpz qC pËëk
ÚkpÆ ÝìËÜv Þ PëßÃN Þ íÛl× é·×DV XìwF ,lÛC éOvßìJ ÙèF êlÛÞo PÃìÃd ok éÆ
æDËOvkÞ PvC rìZ Èë íÛl× é·×DV éÆ kpÆ yß×Cp¾ lëDGÛ .PvC oß¡Æ ok ÚA éÛqÞ
pSÇN éF Úkq Ý×Ck ,lz kDë éÆ íçCo ok ÖDÊ ÝëpNpRß× Þ ÝëpOØè× .pËëk rìZ PÎÞk
éGϺ kClGOvC ßëk éÆ íÛßÜÆ ¯ëCpz ok DèÜN éÛ íÏÆ oß®F .PvC é·×DV ok ÐÇ¡N Þ
ok MpSÆ ,P¾Dë Pvk íOÎÞk æDËOvk pF êkCqA éOzp¾ éÆ rìÛ íÛD×q éÇÏF ,koCk
íñD¾ßÇz êCpF Þ é·×DV ÝëC ¦i¡N êCpF ,Mol ¢iJ êCpF íÛl× é·×DV
PµpwF ,lzDF ÐÇ¡O× pìº Þ Àì·¨ oßFr× é·×DV éaÛDÜZ .PvC ÖqÓ ívCpÆß×k
ækpOwÊ oß¡Æ pF êoßNDOÇëk éëDv éWìOÛ ok Þ kßF lçCßh íOÎÞk æDËOvk oßèÃ×
Co PÎÞk mß¿Û Þ ælz Pvlëß íÛl× é·×DV éÆ PÂßÛA xǵ pF.lz lçCßh
ok íµDØOVC ÚCpË¡çÞtJ .lèÛ í× ÄÃeN éF Þo ÈìNCpÆß×k oDOhDv ,koClFkÞle×
Moߤ pN êoD¥eÛC Þ pN rÆpØO× PÎÞk ¯vßN Mol ÍDصC éZ pç éÆ lÛC éO¾Dë
êC é·×DV ok éÇìñDV DN ,PvC pN éÛClGOw× MolÃÛA Pì¿ìÆ PGwÛ ÚDØèF ,kpìÊ
í× ,koCk PìØÆDd Þ éÜho ¢ëDëCÞq éØç ok PÎÞk éÇëC é·×DV ,CßÜØç PvlÇë
íFpWN Þ íîÜ× ÐëÓk ÝëlF.P¿Ê Ýiv " éÛDëCÞo ÖDN " êkClGOvC qC lëDF Þ ÚCßN
ækpØz Ökp× P×ßÇd Þ ívCpÆß×k é×qÓ íÛl× é·×DV ok íñCpÊ MpSÆ éÆ PvC
MpSÆ lëDF , íçCßiì× ívCpÆß×k pÊC :lz íµl× ÚCßOì× éÇëC éÛßÊ éF ,kß¡ì×
!ízDF CpÊ
íÛl× é·×DV ok ¸¨Þ rìÛ PvC ÝìÜZ . PvC CrVC ækDv ¸ØV ФDd qC ¢ìF ÐÆ
ÝëC ÝëC éZ pç Þ ,koCk kßh éÏÇ¡O× kDdA ækDv ¸ØV ФDd qC pNCp¾ íÛCßN éÆ
éF Þo íÛl× é·×DV MolÂ Þ ÚCßN ÚA qC ¢ìF Þ PGwÛ ÚDØèF ,kkpÊ pOÛÞr¾ éÎkD·×
qC l·GF Pì¬Þp¡× qC ÚCpëC íÛl× é·×DV éÛDOiGzßh.kDèÛ lçCßh íÛÞr¾ Þ í¡ìF
Þ éOwF êC é·×DV qC éÇëßeÛ éF ,PvC ækßF oCkoßh pF íÛÞr¾C qÞo lzo Þ MÓ ßeN
Þ PvC ælz ÍlG× íO·Ü¤ í×D²Û éF oCnÊ ÍDd ok Þ Dë ßJ êC é·×DV éF íñDOvÞo
ízßVkßh qC ,kßh ælÜÜÆ Ýìì·N Þ íO¿Û éVkßF DF PÎÞk ÝìËÜv æp®ìv Ùºpìϵ
qÞp×C éÇÛDÜZ , PvC éO¡Ê ÚÞr¾C PÎÞk pFCpF ok ÚA éÛqÞ pF qÞpF qÞo Þ ækDO¿ìÛ
lÛÞo Þ ælÜëCr¾C oDÆ ÙìwÃN ,íËÜçp¾ Þ íµDØOVC ,êkD¤OÂC ælìaìJ êDèO¾DF
íÛl× é·×DV ,¸¾DÜ× êDèëlÜF æÞpÊ ÚA lÜëBìJ ok Þ ÐºD¡× Þ oß×C Úlz í¥¥iN
.lçk í× ÐÇz CoD× oß¡Æ
íNoߥF éÆ êC é·×DV ÝìÜZ DF ¢ìJ qÞo qC ¢ìF qÞo pç ÙÆDd ívDìv kClGOvC
PÎÞk Cpëq ,PvC pìÊ ok ,kqCkpJ í× kßh ÖpG× êDèOvCßh ok cp¬ éF êlV ÞÍD·¾
,PvC ækoßh yßV ÙÆDd ÚDëÔ× êDç ækCßÛDh qC íñDì¾D× éGz íçÞpÊ ¸¾DÜ× DFéÆ
kßh éÆ PÎÞk ÝëC D¾D©× . PwìÛ ÚA êDèOvCßh ok Þ DçqDìÛ éF íñßËivDJ éF okDÂ
éÆ íGçn× kßÎA H¥·N êDèØÊk DF lëDF Dë , ælÛCßh " í×ÔvC " PwiÛ qÞo qC Co
Þo éÛDìzDÛ íN D¡ëD×qA éF , PwìÛ DëßJ é·×DV Èë êDçqDìÛ êßËivDJ éVßaìèF
êp×C ,lëß¡F kßh íGçn× êDèØÊk qC Pvk DèÛA éF íñßËivDJ DF lëDF Dë Þ , koÞA
.PhDv lçCßh pRC íF Co ÙÆDd kClGOvC " í×ÔvC " éìVßN Moߤ pç ok éÆ
é×DÛpF ¢ìJ qC cÔ®¤DF íÛl× é·×DV Þ kClGOvC ÚÞr¾C qÞo êpìÊ ok éÇÛA éWìOÛ
¸¾DÜ× kD©N éZ pç ,kß¡F pO·ìvÞ Dç êpìÊok ÝëC éÜ×Ck éZ pç .PvC ælz êrëo
, ÚDÛCßV ,ÚDÛq ,MDÃG¬ ,½DܤC DF ÝìØÆDd êDç ækCßÛDh íñDì¾D× éGz æÞpÊ
pNlëlz æpìº Þ íËÜçp¾ Þ íµDØOVC êDèÛD×qDv Þ Dç éëkDeNC , ¸¾DÜ× êDç æÞpÊ
.kß¡ì× pO¡ìF ívCpÆß×k êqÞpìJ PiF ,kkpÊ
ok lëDF Þ lÜÛCßOì× DèÛA ldCÞ éèGV Þ ÙëkpÆ kDë DèÛA qC éÆ í×kp× ÉorF ECrdC
íµDØOVC ,í¿Ü¤ êDèÛD×qDv Þ ¸¾DÜ× êDç æÞpÊ éF lëDF ,lÛßz koCÞ oCkÞ pìÊ ÝëC
ldCÞ éèGV Þ Erd MDëp²Û DèÛA ok íFDë æCo DF Þ lÛqoÞ éìÇN kßVß× íËÜçp¾ Þ
Co DèÛA p²Û ÈìNCpÆß×k Þ éÛDçCßiëkCqA êDèOvDìv êCpF Þ lÛqDv cp®× Co
íçlÛD×qDv Þ ÐÇ¡N éF ,Pwç ÚA ÚDÇ×C éÆ DV pç ok lëDF DèÛA ÝìÜaØç.lÜÜÆ HÏV
Þ ívDìv éÛqÞ Þ MpSÆ Þ ´ßÜN pF ÚDwÜëlF Þ éOhCkpJ Pvk pç qC êlëlV êDç
kClGOvC éF éÆ PvC PÏ× XìwF íñDèÛ ÐìÏeN ok.lÜëCr¿ìF íÛl× é·×DV íNÔìÇ¡N
íçlÛD×qDv ,íçDÊA ÚkCk ?PvDÜ·× éZ éF PÏ× XìwF .kCk lçCßh éØNDh íÛßÜÆ
Èë ÀëD±Þ ÙçC qC ÝëC Þ.lÜëßËì× XìwF Co æqoDG× êCpF ÚD×kp× ÝOiìËÛC pF Þ
kpìËF Moߤ DèÛC ldCÞ éèGV Þ êß ECrdC ¯vßN lëDF éÆ PvC éÛCkpiF êpGço
.lÜFDë Pvk ívCpÆß×k Þ êkCqA lçDz éF ÚCpëC Ökp× DN

..... ÈìNCpÆß×k í×ßص oDǾC ælÜëCr¾C ypOwÊ -4
-----------------------------------------


êlÜ×ÞpìÛ íÛDËØç êDç éÛDvo éF íFDìOvk Þ xìvDN DF pË× PwìÛ pwì× p×C ÝëC
êlÜZ pRß× êDè×DÊ p×C ÝëC ÚlÛDvo pØR éF ok éÛDOiGzßh.lÜÎÞClO× æqÞp×C éÆ
qßÜç éOGÎC éÆ PvC ælz éOzCk pF oß¡Æ qC UoDh ok ætëßF ÀÎDi× êDçÞpìÛ ¯vßN
êoDØz Þ kD¥OÂC ÚCpël× , æDÊA ívDìv Ð×Cßµ éÜì×q ÝëC ok lëDF qßÜç. PwìÛ í¾DÆ
E ßÏ®× Pì¾p± éF ÚCßOF DN , ækpÆ êoCnÊ éëD×pv PvpJ Ýèì× ÚCoCk éëD×pv qC
.P¾Dë Pvk kClGOvC í×ßص oDǾC DF éÏFDÃ× êCpF
:pëq éOÇÛ oDèZ pF ?PvC oCßOvC íñDç éëDJ éZ pF kClGOvC í×ßص oDǾC
íÜëk êDç æ qß×A qC PvokDÛ êDç pìw¿N Þ íGçn× H¥·N -1
ÚCpëC Ðì¤C ÌÜçp¾ í¿Û -2
kßh ÚkCk æßÏV éOzp¾ êCpF éOznÊ Ùëso qC êqDv ÝØëpçC -3
íVoDh êDèOìvDìv ok éÛDëßVCpVD× íOwìÎDëpK×C l¨ ¯h -4
ClV ,í×ßص oDǾC ok ÚA ÝOhClÛC DV êCpF ívCpÆß×k Þ êkCqA êDëCr× qC ÝO¿Ê
qC Èë pç éF oD¥OhC oß®F ÚßÜÆC .PwìÛ " íOvokDÛ oDèZ " ÝëC kp¬ Þ D¡¾C qC
:ÙëqCkpJ í× MDÇÛ
kßh ,PvC íÛßÜÆ kClGOvC íϤC ÈwØOw× éÆ íGçn× EDFDÛ pìw¿N Þ H¥·N -1
:pëq cp¡F ,PvC íNÞD¿O× êCrVC qC HÆp×
ok PëÓÞ .¦hC oß®F " éìþ PëÓ Þ " Þ íÏÆ oß®F " PëÓÞ " qC PvokDÛ ÐëÞDN -
Þ íÛDdÞo PÎrÜ× éF éÇÏF ,PwìÛ Þ ækßGÛ ÚD×D×C ívDìv P×ßÇd íÜ·× éF ФC
éÇÜëDF " éìþ PëÓÞ " ÐëÞDN .kß¡ì× ÁÔ¬C ypµ ok DèÛA EpÂ Þ ÚDÛA íÎD·O×
í¿Û Þ PÏ× PìØÆDd Äd HÏv éF Ôص ,lçCßiì× " Ùì " CnèÎ Þ PvC " p커 " PÏ×
éìþ PëÓÞ éÇÛA ÍDd ,PvC ælz ælì¡Æ DèÛDwÛC kDdA íÛDwÛC ÚDz Þ ÙÏw× ÁßÃd
ÚD¡ÛCÞpìJ íÛDdÞo íOvpJ pv Þ íϵ ÚClÛDh íOvÞk ÖÞClN íÜ·× éF ФC ok
.lzDGì× ÙçkqCÞk ÖD×C PGìº ÚD×q ok DØϵ ¯vßN
ok ÓDF éOÇÛ DF Þ ,lçk í× ÐìÇ¡N Co íGçn× kClGOvC ÌÜçp¾ éÆ ê pËëk rV-
éØç ,ÖD×C PGìº ÚD×q ok éÇOvC uDvC íF ÐëÞDN ÝëC ,koCk oCp ækp¡¾ é®FCo
PGìº ÚD×q ok éÆ PvC ÖD×C ÙÏw× Äd DèÜN P×ßÇd ÚßZ , lÛC " H¤Dº " DèOÎÞk
ÚßZ íGϬ Mol êDèþ rìÛ Pì¬Þp¡× EÔÃÛC í¬ !PvC éO¡Ê oCnÊCÞ Dèþ éF
Ú A íÎÞ lÛkCk oCp Ökp× P×ßÇd DF kßh P¿ÎDi× ÈwØOw× Co ÐëÞDN ÝëC êoßÛ
ívCpÆß×k Þ Ökp× P×ßÇd DF Co ÖÔvC æCßiëkCqA ÚßìÛDdÞo .lÛl¡Û ľß× ÚD×q
Ú ßZ ÖD²µ MDëA ÍßG koß× éÆ íÜìñDÛ é×Ôµ ½Þp·× êDç rN . lÛkCk Äì¿ÏN
HwZ pF .kClì× CßO¾ PÏ× PìØÆDd Äd pF , PzCk oCp íÛDèGèF Þ íñDG¬DG¬
oÞlF ÚDz ælìaìJ oDìwF MÔìÇ¡N Þ ÀëD±Þ DF êqÞp×C Úol× êDèOÎÞk éF H¥º
lÜOwìÛ íÛClÛDh Þ íRoC êDèOÎÞk éì×C íÜF ÚCoÞk lÜÛD× DèOÎÞk ÝëC ,PvC Ðõ qC
PvDèOÏ× ÚA qC PìØÆDd Äd Þ PwìÛ íÛClÛDh bìç QCpì× íOÎÞk bìç pËëk qÞp×C
ÐìÇ¡N CpËwJCÞ Þ íiëoDN l¨ pìG·N ÝëC Co íGçn× kClGOvC MD»ìÏGN pËëk rV -
ÙÇd DèÛD×q Þ ¸× CßV éØç pF Þ PvC ÄÏ®× í×ÔvC P·ëpz éÇÜëC pF íÜG× lçk í×
ÄìG®N êDWF Cpëq ,PvC ÖÔvC Ýëk kßh ½Ôh êpìG·N ÝìÜZ PÃìÃd ok !lÜÆ í×
¯ëCpz ÝëC éÆ kpìËì× Moߤ TGµ ízÔN ,lëlV Þ DëßJ ¯ñCpz Þ DçqDìÛ DF P·ëpz
íÛlzDÛ éÆ êp×C D·G¬ ! lÜçk PÃFD®× ÖÔvC P·ëpz DF ColëCrOÎ C ÙñCk êDçqDìÛ Þ
Þ qDv ÚlØN éÛ Þ PvC íËÜçp¾ Epi× éÆ íOÛß¡h Þ pè kpFoDÆ DF DèÜN Þ PvC
Ð×DÇO× ÙwìÛDÊoC Èë éÆ PvC íèëlF .lzDF íÏص lÜZ íçDÊ lëDz ,Ýëp¾A ÌÜçp¾
ÙèÛA éÆ pè oÞq éF pË× ,kCk ¢çDÆ yC éìÎÞC ækDv PÎDd éF ÚCßN íØÛ Co ælìaìJ Þ
.kß¡ì× pWÜ× ÙwìÛDÊoC ÚA ívßFDÛ éF
ÚlØN êDçkoÞA æo oDÇÛC Co êkClGOvC í×ßص oDǾC êDÜF êDç éëDJ qC pËëk íÇë -2
ÙÎDµ êpÇ¿ÜzÞo ÚDËGiÛ éìÏÆ êßv qC éÆ ÚCpëC ÍDwÜèÆ Þ ÚD¡hok ÌÜçp¾ Þ
ÝëC CpçD± .lçk í× ÐìÇ¡N ,kkpÊ í× Eßwe× ælz éOhDÜz Þ lÜOw× íOì·ÂCÞ
ÌÜçp¾ Þ ÚlØN ´Þpz éÆ PèWÛClF ÍÞC :kpìÊ í× Moߤ ÐìÎk Þk éF íOvpJ ÐèV
ÚßZ PèWÛClF pËëk ,lÜÜÆ ÚD×rØç Þ p±DÜO× ÖÔvC ¢ëClìJ DF Co êp¡F ÝìOvCo
Þ yßV kßh ,qoÞ pè× Þ lÜ×kph ÚDzpFÞ ækßF p¡F ÁßÃd lè× ÚCpëC Ðì¤C ÌÜçp¾
kpìËì× Moߤ ßÛ qC Ökpç éÆ í¡Üëp¾A ok Clh oDìOvk éÎrÜØF ÚDwÛC Ýëp¾A yßh
.koCk PÎÓk ,PvC oCßOvC êlÜ×qCp¾ Þ íñDëßJ pF Þ PvC pënJDÛ ÚDëDJ Þ
íØÛ Þ éOzCk PìÛDG× ,ÙëkpØz pF éÆ éOÇÛ Þk ÝëC DF Pvok í×ÔvC íñCpÊ kDìÜF
éÇÏF ,PwìÛ íÇZßÆ HÎD®× íOvCpF koÞA ÐØeN CoÓCÞ é¡ëlÛCpvÞk ÝëC lÛCßN
EDN qDF éÆ lzDGì× ívDÜz ÚDwÛC Þ ívDÜz krëC qC pëD»O× pìG·N Þk pv pF éÏòw×
:kß¡ì× pWÜ× Ùç qC rëDØO× íµDØOVC ÖD²Û ÞkéF PvDìv ok DèÛA
ÈëoDN peF ok Áp»Ow× Þ CpËwJCÞ ,éOwF êC é·×DV Þ DëßJ Þ lÜ×qCp¾ ,qDF êC é·×DV
ÚDGÎD¬ Ùëso ).lÛpF í× pwF ÙOv Þ H¥·N lÜF ok ÚA íÛDwÛC kDdA éÆ Dç í¡ëlÛC
(kßF ÚA êÔµC éÛßØÛ
éëpÆ , ÚßÜÆDN qDºA ÚDØç qC ÚCpëC ok Co íGçn× kClGOvC í×ßص oDǾC pËëk éëDJ -3
ÁCl¥× éF ÝÇìÎ .lçk í× ÐìÇ¡N kßh ÝOhDv éìVÞ êCpF éOznÊ Ùëso ÚkCk æßÏV
: éÆ í×D¥OµC ÝëÞpJ qC PìF ÝëC
ÚCpÊk íñÞo Pzq qC ÝO¿Ê
íñ Þ o ßÇÛ Tµ DF kß¡Û
Ðص Pe¤ Dë Þ PìÛ DÃd pF ÍCk éVßaìèF éOznÊ Ùëso qC Pvok Þ éVß× MCkDÃOÛ C
æßì¡F Þ éwëDÃ× ÖDÃ× ok lëDF éOznÊ Ùëso êkDÃOÛC ívopF .PwìÛ íÛßÜÆ Ùëso
ok íÊorF ¸ÛD× í×Cp× Þ ívDìv êDèëqoÞ §pº éÛD¿vDO× éÆ lvpF ÖDWÛDF íÃìG®N
lÛoClÛ Þ éOzClÛ oDÇÜëC êCpF êC évpOÛC bìç éìþ PëÓÞ ÚDÛDGÜV pv.lÛC ækßF æCo ÝëC
êDç æÞpÊ íhpF.lÜÜÇì× Þ ækpÆ ÁCrNoC Ùëso ÚA êqDwÜØëpçC qC DèÛA xǵ pF
ÚA éF qDºA ok , lÛC æl×A ok ÙÆDd Ùëso Ýì¿ÎDi× oDØz ok qÞp×C éÆ pËëk ívDìv
Dç æÞpÊ ÝëC.lÛC ækßF PìØÆDd éF ÚDëÔ× kß·¤ EDÆo íÜì·× íÜ·ØF Þ ækpÆ ÈØÆ
æDËèÊ pÊC Þ lÛoClÛ éOznÊ Ùëso ÚßZ Þ lÜZ Úlz ÝzÞo éF êC éÂÔµ D·G¬ Ùç
ÝOhDv íÎÞ. ÚA cl× ok DN PvC Ùëso ÚA Öm ok pO¡ìF ,lÛqCkpJ í× êp²Û oDè±C éF
ÅÔ× éOznÊ éF fìe¤ koßhpF . kpìÊ íØÛ Moߤ éOznÊ ½nd DF Þ Ôh ok ælÜëA
ÝëqoDG× ½ß¿¤ ok éÆ PvC Äëp®ÜëC qC DèÜN . PvC ælÜëA éF D× fìe¤ koßh pF
ækßÎDz éÆ íÂD¾Þ íÛDG× Þ æl×A kßVßF kDØOµA Þ íOvÞk ,Ckp¾ ívCpÆß×k Þ êkCqA
.kkpÊ í× oCßOvC, PvC ívCpÆß×k
ívDìv êDèëkCqA ÚClþ DÛDØç , PvC koCÞ éOznÊ Ùëso éF éÆ êkDÃOÛC ÝëpOØè×
kCqA évÞpJ DF lÜZ í×DÊ ,kßF éO¾pÊ ¢ìJ ok éÆ íNDdÔ¤C DF Ùëso ÚA íÎÞ .kßF
ÚA ÚCßN éÛD¿vDO×. PzClÛ éϤD¾ , PwÛCk ÚCßOì× ívCpÆß×k l×A ok éÆ êqDv
PìÎ D·¾ éÜe¤ ok éÆ íÛDçCßiëkCqA êßv qC ívCpÆß×k Èë éF íñÞoCp¾ êCpF Ùëso
íñCß¡ìJ êkClGOvC DÃÏ®× PìçD× Åok qC ÍDeÛDØç ok Þ ,lz éO¾pÊ ælëkDÛ ,lÜOzCk
íiëoDN PiF PèWÜëlF.lÛlÛD× rVDµ éÇÏF Þ Ð¾Dº ,lÛkßF ælërh ypOZ përF éÆ
Pvk qC ívCpÆß×k ÈìF oß¡Æ íñÞo Cp¾ Þ ÚDçCßiëkCqA qC êC é¿ÏNß× PÎÞk ÐìÇ¡N
D× Þ éOznÊ D× pF ÍDv P¿ç Þ PwìF ÚßÜÆC éÆ lz íOGì¥× oDZk ÚCpëC Þ P¾o
¯ëCpz Þ MDGVß× ívopF CnÎ.kßF ÙìçCßh ÚDGëpËF Pvk ÚA DF í×ßÏ·×DÛ Ml× êCpF
, ÙëqoÞ í× oCp¤C ÚA pF D× éÆ éOznÊ Ùëso éF PGwÛ ¸¨Cß× fìe¥N Þ í×DÆDÛ ÝëC
éÆ koCk MoÞp¨ olÃÛDØç ívCpÆß×k oCpÃOvC Þ íñDço êtNCpOvC Pìþß× êCpF
êDçkoÞA æo ÈìÇ¿N Þ "í×ÔvC êoßèØV " é×DÛoDÆ éF íîÜ× Þ éÛD¿¥Ü× êkoßh pF
,rìZ éZ êCpF Þ íÆ DF æqoDG× " : pËëk íNoDG·F !ÚA í·ÂCÞ êDèëkCp×DÛ Þ íÎDØOdC
. koCk DçÞpìÛ qC íOvok íFDëqoC éF qDìÛ "! íñDè¾ lç éZ êCpF Þ íÆ éìϵ
êkDëq íÎDWÜV M D»ìÏGN éÆ Co êkClGOvC í×ßص oDǾC êDèÇìñCqß× qC pËëk íÇë -4
í× ÐìÇ¡N éÛDëßVCpVD× íOwìÎDëpK×C l¨ ¯h Èë ,PvC éO¾pÊ Moߤ ÚA Úß×CpìJ
íGìϤ êDèËÜV ÙÜèV qC DOëDèÛ Þ DîÜ× lÛCßN í× ¯h ÝëC é×CkC éÇÛA qC оDº ,lçk
ßñlëC éÜì×q éÆ ,Úl×A ok MlÛD·× ok qC Epº ÚlØN DF ÖÔvC ÖDÜF.koÞA ok pv íÜëßÛ
:Cpëq PwìÛ PeÏ¥× Þ ÍßÃ·× , lçk í× PvlF Co íçCpØÊ ÝëC ÈësßÎ
ÚßÜÆ DN êpËëk í×ÔvC PÇÏØ× bìç ok éÇÏF ,ÚCpëC ok DèÜN éÛ í×ÔvC P×ßÇd -
éÜël× " Èë qC Co íñCrVC íOd " íFpº ÚlØN " pFCpF ok éÆ PvC æl¡Û ľß× Þ okDÂ
.lçlF éñCoC kßh êDµkC koß× " í×ÔvC éϨD¾

ÚCßܵ PèV íF êCl¤ Þ pv DF éÆ éÛßËÛA ,PwìÛ ÚD®ìz oDÆ " íFpº ÚlØN " -
okCo íÛßܾ Þ Ößϵ êDç éÊo Þ DJ ko ÙÎDµ pvCpv ok ½p®ìF ÝìÃÃe× Cpëq ,kß¡ì×
éF ,lÛC ækpÆ ÍDGÛk éOznÊ ÚÞp ok í×ÔvC ÚClÜØ¡ÛCk kßh éÆ lÜFDë í× ÚA
éOznÊ êD¾ßÇz ÌÜçp¾ éÆ PvC ÚDËØç ÍßG koß× Íß ÝëC qÞp×C éÇëC éÛßÊ
.PvC éOzCk êp¡F íÛßÜÆ ÚlØN íñDJ pF ok íñCrwF Ùèv í×ÔvC

ÚlØN " ÚßZ íµDØOVC Ð×DÇO× oDìwF Þ XÛp»F ldCÞ Èë pF éÆ PwìÛ Ðõ « pz-
k DJ Þ íÇìÇ¿N êlëk DF DèÜN .Ùì¡ÇF ÚÔ®F ¯h DJ DN pv qC í¾DF íÏÆ DF "íFpº
EDFDÛ qC EDF Þ í¿Ü× qC PGS× ,PvokDÛ qC Pvok êqDv ClV pF íÜOG× éÛD¡ëlÛC
Þ D× ¸G¬ ´ßG®× Þ oßhkolF Þ ÍßGÃ× ÚlØN ÝëC ok rìZ éZ éÆ P¾Dëok ÚCßOì×
oßV D× êkDÃOµC êDèzqoC Þ PìÜçm DF Þ PvC ÍßGÃ×DÛ Þ EDFDÛ ÚA qC êkoCß× éZ
.PwìÛ
ívDìv êDç íñßVCpVD× Co "íFpº ÚlØN " qC êqDwÜØëpçC ÝëC pËëk Íߥe× -
.lçlì× ÐìÇ¡N pËëk êßv qC ÙwëoÞpN éF ÈØÆ Dë oÞl¤ Þ ßv Èë qC íNDeìÏwN Þ
" êCpF DèÜN Þ DèÜN " ÉorF ÚD®ìz " DF æqoDG× íÛDFDìh êDè¡ëDØÛ onËço ÝëC ok
ÀëpeN æphÓDF Þ DèëoDÆ ÙÛClÛ pF ÚkDèÛ yßJ pv ,kßh ÚkCk æßÏV íFÔÃÛC
PèV ok ÚDìVoDh qClÜZ íÂD¾oC ÝO¾pÊ DÛDìdC Þ êoDV MÔÇ¡× qC í×ßصoDǾC
é·ìz Hçn× DF lÛCßOF ÚCpëC éÆ PvC ÖDh ÍDìh . PvC ÙÆDd kClGOvC ÖÞClNÞ PìGSN
êlëlV P¾Ôh DF ÚDØÏw× êDçoß¡Æ Ößص kDeNC Þ" í×ÔvC EÔÃÛC rÆp× " éF
!kDèÛ pv pF ÚCßOF éÆ PwìÛ êoDiO¾C UDN íØNC cÔv éÇÛA pF ½D©×.kkpÊ ÐëlGN
éÆ PvC ælìvo DWÇF íÎÞ PvC íØVDèN cÔv ÝëC êCoCk éÆ PvDèNl× ÚDOwÆDJ
?lvpF ÚA éF lÛCßOF D× íGçn× kClGOvC
ÓDØOdC , koClÛ ÚCpëC í·¾ClN MD×CrÎC éF í®Fo éÆ íNDeìÏwN íñßVCpVD× ÝëC
éÛDèF íJ éÆ ÉorF êDèNol í×D²Û íOd Þ DV íF êDèOÎDhk êCpF íÇwØOw×
: lÛC éO¿Ê ÐFßÛ ærëDV ælÛpF, êkDGµ Ýëpìz ÙÛDh éÇÛA DF ,lz lçCßh ,lÛkpËì×
pìh pÊC íOd ,koClÛ Co êpËëk oß¡Æ íÏhCk oß×C ok PÎDhk Äd êoß¡Æ bìç "
" .lçCßiF CpÛA
Þ Pv C ÀÂCÞ Eßh éOÇÛ ÝëC éF ,PvC æl×A lÜF ¢ëkClGOvC x¿Û éÆ ÙÆDd Ùëso
ÝëC êÞo Co kßh ælÛpF MoDÆ ÚDìÛCpëC éÛDOvpJ Ýèì× MDvDwdC DF oDØÂ ok oDF ÝëC
" ! D× íÏ× tìOvpJ DF PvC pFCpF íØNC HØF ": DëßÊ éÆ PvC ækDèÛ íÜب êDµl×
éÆ PwìÛ okD Ùç íÛsÞolìç HØF íOd , PvC Ðèv éÆ íØNC HØF éÆ P¿Ê lëDF
,ÙìOwç ÞpFÞo êksCpN Èë DF ÚCpëC ok D× íOvCpF .lÜÆ lì¿v CoD× kClGOvC êÞo
pv ÅÔç é¬oÞ qC íÎÞ , lÛÞpF MDWÛ æCo éF lÜOv Cßiì× éÆ íñClh ÚCkp× é·VD¾
!lÛC ækoÞA ok

:rì×A PØÎDw× íNCqoDG× êDç æßìz Dë, ÙÆDd éF ÖßÇe× qC íñÞoCp¾ -5
------------------------------------------------------
êkßh êDçÞpìÛ ÐÇ¡N Þ ¸ØWN DÛDØç ÙÆDd éF ÖßÇe× qC PÏ× íñÞoCp¾ íϤC æßìz
ÙÏw× ÁßÃd éÆ íOÏ× .PvC kClGOvC oCl¾p¬ êDçÞpìÛ ÝOhDv kp¿Ü× Þ Àì·©N Þ
éF MD¿OÎC ,lÜÇì× éGÎD®× Co kßh PzßÛpv Ýìì·N Þ êkCqA Äd éÏØWÛA qC Þ êp¡F
êDèzÞo éÇÏF ,kqDv íØÛ æCpØç oCqA ÚDV Þ rì×A PÛß¡h êDèzÞo DF Co ÓDF ФC
êpvCpv Þ í·¨ß× MDFD¥OµC ,êoDÆ ÙÆ ,í¿Ü× P×ÞDÃ× ÚßZ êrì×A PØÎDw×
,kßh êDèOvCßh ok cp¬ êCpF qDW× ÚßGëpN pç qC ækD¿OvC ,íÛDFDìh MCpçD²N
qC ½DÇÜOvC éF ,í×ßص êDè¡GÜV éF ÝOvßìJ êCpF ÚDÛA qC Mßµk Þ Ökp× XìwF
l¥Â DF kClGOvC Àì¬ íÛÞok MD¾ÔOhC éF Úkq Ý×Ck æphÓDF Þ ÝëlGOw× p×CÞC
.kpìËì× ¢ìJ ok Co æpìº Þ ÍlO·× Ð×Cßµ HÏV Þ Piv pv p¤Dܵ ÚkpÆ kp¿Ü×
pëq pënJDÛ í®iN Þ ÙÏw× Ð¤C Þk pF ÚDçCßiëkCqA MCqoDG× é¿wϾ ÝëC pFDÜF
:PvC oCßOvC
"ÚDV ulÃN " ФC éF ÖCpOdC Þ êqoÞpè× -
:koCk íçDNßÆ cpz éF qDìÛ Þk ÝëC éìÆßN
pNA oDÆ êDç æßìz ÐìÎlF DèÜN ,koCk oCp DèÛDwÛC êkCqA êDÜG× pF éÆ ívCpÆß×k
éO¾pÊ oCp £Dh Þ ÖDµ Þ ÚDìÛDèV ÍßG koß× éO¾o éO¾o éÆ PwìÛ íO×ßÇd
ívCpÆß×k Þ êkCqA CpZ éÆ lçk í× ÚD¡Û Ð×DÇN jëoDN éF æDNßÆ íçDËÛ. PvC
æoDF ÝëC ok ÚClÜØ¡ÛCk ¸ìØV .PvC pËÛDìF Co Ð×DÇN Þ lzo qC êlëlV éÏdp×
ækpÆ í¬ Co pëq íÏ×DÇN ÐdCp× lìzoßh qC íñClV DF Ýì×q éÆ lÛoCk p²Û ÁD¿NC
: PvC
ÚDçDìÊ æoÞk , (p¿wØNA ) ßV æoÞk , DèFA æoÞk , íËÜv æoÞk ,éìÎÞC êC æqClÊ æoÞk
Ú DwÛC ¯vßN Þ ÚDwÛC DF éÆ oß·z Þ íçDÊA æoÞk æphÓ DF Þ , ÚCoßÛDV xKv Þ
k ßh qC ¢ìJ æoÞk éF PGwÛ æoÞk pç ,kß¡ì× ælëk éaÛDÜZ.PvC éO¾pÊ Moߤ
íçDÊA Þ oß·z kDWëC DF .PvC pN éO¾Dë ÍDØÆ Àëp·N pFDÜF Þ pN íÎD·O× , pN ælìaìJ
lìzoßh pËëk íÎßÃF Dë , éO¾Dë Pvk kßh æoDF ok êC ælÜëCr¾C PëßÜ·× éF ækD× ,
éO¾DëpÇìJ ÙÎDµ ok lÛÞClh ,D¾pµ MoDG·F Dë .PvC éOw¡Û kßh æoD²Û éF D× Ù¡Z DF
éìÎÞC ÐdCp× qßÜç êßÜ·× lÜëAp¾ ÝëC íÎÞ .lÜìF í× Co kßh ÚDwÛC cÞo éÜëA ok Þ
pN lÜØçßÇz Þ pN rìËÛC P¿Ëz ÙçqDF êl·F íÛDèìÆ ÐdCp× ;lëDØìJ í× Co kßh
Ð×DÇN Þ lzo êCpF rìZ bìç éÇÜëC PvC ÙÏw× onËço ÝëC ok éaÛA.kßF lçCßh
æl×A PvlF êkD× MDÛDÇ×C ÚA ßNpJ ok Þ êkCqA qC pN HVCÞ Þ pOëoÞp¨ oß·z
qC Co íñÓCÞ ÚD×oA Þ ÍA ælëC ÝìÜZ Þ P¾pÊ DÜ·× ÝëlF lëDF Co ívCpÆß×k .PwìÛ
éÏØV qC êkD× MDÛDÇ×C Ölµ Þ pþ DF æCpØç kClGOvC xǵ pF .kpÆ kD¿Ow× ÚA
.lzDGì× DèÛDwÛC oß·z Þ PëßÜ·× íÏ×DÇN lÛÞo ælÜÜÆ lv íϤC Ð×Cßµ
È¿Ü× DèÛDwÛC êßÜ·× Pì¥iz DëA éÆ PvC ÝëC PvC cp®× ÚßÜÆC éÆ í¡vpJ
ÐìÎk ÝëC éF .PvC oß·zÞ DÜ·× ælÜëCq éÆ PvC ÚDV ÝëC !pìh éOGÎC ?PvC ÚDV qC
oß¡Æ íçlÛD×Dv Dë Þ PvDìv kDìÜF ÚCpëC Ðì¤C ÌÜçp¾ ok "ÚDV ulÃN " ФC
. PvC ækßF
í× Ð×DÇN oß·z Þ Ùè¾ ,pǾ éO¾o éO¾o éÆ Pv Dç ízßh éF ÚDV íNCm ¢ëCpÊ DF
ÚClÛk Þ HÎ ÚßZ ÚDV Þ pè× ÞpÜëC qC , PvC íNCm ¢ëCpÊ ÝëC pËëk ÚDìF pè× .lFDë
Cpëq,kpìËì× pF ok Co DèÛDV éF pè× rìÛ D·G¬ Dç ízßh éF ¢¡Æ .lÛC éOvßìJ ÙèF
DF íËOwGØç ok DèÜN pËëk êßv qC Þ koCk ¢¡Æ kßh ´ßÜØç éF DNp®¾ ÚDwÛC
ízßh Ýì×DN Þ DçqDìÛ D¨oC ,Dç ízßh DÛ ¸¾k , ÚDV ³¿d EDGvC éÆ PvDèÛA
æD¾o qC oÞlF éÆ p¡F êßÜ·× Ð×DÇN éÛÞkpÊ ÝëC pFDÜF .lÜìF í× ÙçCp¾ Co kßh êDç
.PvC PÆpd ok pè× êDOvCo ok DOëDèÛ ,PwìÛ êkD×
EßÏvC Þ ÐñDvÞ ,DèzÞo ÞDç æßìz rìÛ ÚDV ulÃN Þ êqoÞpè× ÍߤC DîÜ×
:lèÛ í× Co kßh ÚD¡Û Þ pè× DèÛA pF Þ kqDwì× Ýì·× Co ÚDçCßiëkCqA íNCqoDG×
! " ÚDÜØzk " ÚDV íOd ,PvC ulÃ× ÚDV
!ÚCqßN éÜìÆ DF oDO¾o ok íOd ,PvC íϤC pçßÊ pè×
íñßW×DÃOÛC , êoCqA ÚDV ok éVßaìèF lÛCßN íØÛ D·G¬ êkCqA æCo ÚCqoDG× ½lç
êDç évßvÞ Þ À·¨ qC ízDÛ íËØç éÆ kßz é¤Ôh MCqoDG× ÚkpÆ í¥iz Dë Þ
Þ DçoDOhDv ÚkÞkq íÜ·ë ,kClGOvC «DwF ÚlìZ pF DÛDØç ½lç . PwìÛD®ìz
lÛCoD¡¾ Þ EDµoC éÏìvÞ ,lÜçk íØÛ æCo ívCpÆß×k Þ êkCqA éF éÆ PwìñDç kDèÛ
êCÞrÛC éF Þ ækpÆ lv Co é·×DV íËÜçp¾ Þ íµDØOVC , êkD¥OÂC EßÏ®× lzo
kClGOvC æDËOvk ÚDØËìF onËço ÝëC ok .lÜ×DWÛC í× ÚDèV ok D× Ýèì× ívDìv
,koCk fÏw× êDçÞpìÛ pF éÆ í®ÏwN DF Þ éOzClÛ pF P×ÞDÃ× qC Pvk íÛDvA éF ÙÆDd
DçÞpìÛ ÝëC éèGV lëDF ÚDçCßiëkCqA ÝÇìÎ.kDèÛ lçCßh êÞo rì×A PÛß¡h ÍDصC éF
lëDF .lÛqDv éVCß× kßh éÛDÃe× MDGÎD®× éFmDV æßÂ Þ " pè× lÜiGÎ éèGV " DF Co
í·¾ CÞ ÚD×oA Èìaìç "êoÞpJ lìèz " éÛ Þ " íFÔÃÛC oÞq " éÛ éÆ kpKv p¬DiF
êkCqA qC ÚA ÚÞlF Þ, PwìÛDwÛC íÛDÊlÛq é×qÓ éÆ PµDWz.PwìÛ ÚDçCßiëkCqA
pè× éF DOÎ D¤C éÆ íOÏ× pF .PwìÛ éÛDÇÏè× êqoÞoÞq íÜ·ØF,kDO¾C ÙìçCßh æpèF íF
Þ À®Î uDvC pF Cokßh íµDØOVC Þ êkp¾ íÛDÊlÛq Þ kqoÞ í× Ä¡µ Dç ízßh Þ
oDO¡Æ, íÏhCk ÌÜV ÚCßN í× ídÞo qÞDWN oÞq éF DèÜN ,PvC ækCk ÐÇz DèÛA êD¿¤
.kpÆ ÐìØeN Co í¡Æ okCpF Þ
lÜìF í× ÚA ok Co kßh ÀëD±Þ ÙçC qC íÇë ,PznÊ ÚA pÆm éÆ êldCÞ éèGV CnÎ
CpVDF Ð×DÆ PÂk DF CpÛA êDèzÞo Þ Dç æßìz Þ rì×A PØÎDw× MCqoDG× ußño éÆ
ívDvC ÚßÛD uDvC pF ÚCpëC ívCpÆß×k ívDvC ÚßÂD éìÎÞC cp¬ éìèN .koCnËF
éO¿Ê ÝëC ÁCl¥ØF oßFr× éìÎÞC cp¬.PvC éèGV ÀëD±Þ ÙçC qC íÇë , é¬Þp¡×
.ÙìçCßiì× rìZ éZ éÆ ÙìÛClF lëDF rìÛ ,ÙìçCßh íØÛ rìZ éZ ÙìÛClF PwìÛ í¾DÆ éÆ
êDç éÛDvo Þ ÐëDv Þ ÖDØN DF lëDF ÚDÛClÂßÃd Þ ÚDvDÜvoDÆ ¯vßN éìèN qC xJ
íñDOvÞo Þ êpèz ,kp× Þ Úq , ÚCßV Þ pìJ qC ÙµC íÛCpëC pç upOvk ok íÛDËØç
oCp í×ßص MDSdDG× ÝëpO·ìvÞ koß× Þ ælz éOzCnÊ Ökp× MDÃG¬ kDdA éìÏÆ Þ
, lÜǾC lçßh æqpÎ éF Co kClGOvC kDìÜF éÆ Pwì×ßص íÛrëCo Þ TeF ÝìÜZ.kpìÊ
êDèÇØÆ êCpF êC ælÜÜÆ lµDÃO× ærìËÛC íÛDèV f®v ok lëkpNÔF ÍDeÛDØç ok Þ
.lz lçCßh ÚDÛA íÛDGìO¡J Þ íËOwGØç oDè±C Þ ÚDç CßiëkCqA pO¡ìF éZ pç
éF Co kßh lì×C ÝÆDv éF ClOFC Þ ÖDØN í×Dh DF êC ælµ éÆ kß¡ì× ælëk éÛD¿vDO×
ECrdC êpGço DF DèÜN ÈìOÆDN ÝëC éÇÛA ÍDd ,lÛC éOwF ívpJ éØç Dë ÖÞlÛCp¾o Èë
í×DËÜç ÙèÛA Þ ,PvC éOhDv ,ÙìñDèÛA lÂD¾ ÚßÜÆC Þ ÙëkpØz pF éÆ êldCÞ éèGV Þ
kpF PiF Þ pO¡ìF PÂÞ éØç qC ÄìÂk MDGvDe× DF PÏ× êqÞpìJ PiF D·ÂCÞ éÆ
êqÞpìJ Þ ælz Ýìì·N ¢ìJ qC XëDOÛ éF ÚCßOF DN ,lzDF pOØÆ PÂÞ éØç qC kClGOvC
æ lz EDNpJ éÛDìzDÛ éÆ " íËÛCp×ßF " lÜÛD× ÈìOÆDN ÝëC éÛ pÊÞ ,P¾Dë Pvk qpe×
.kpÆ lçCßh PFD¤C D× kßh éF Þ éO¡Ê pF
:lÛCpN ÐØOe× éØç qC éÆ P¾pÊ p²Û ok Co PÎDd lÜZ ÚCßOì× Ùëso pìì»N êCpF
éÛCkpiF ÖDWÛC pv Ökp× ´D®ÃÛC ÔF êDèO×ÞDÃ× Þ MCqoDG× pFCpF ok Ùëso ÚCpv -
éèGV " DF Þ ækCk (ÙëC ækpÆ cp®× éÛDÊClV í¡iF ok D× éÆ ) íÏ× íOzA éF ÝN
í× kßVßF ívCpÆß×k Èë éF Co oß¡Æ rì×A fϤ ÍßeN MD×lÃ× DÆpO¡× " ldCÞ
,lÛoÞA
í¡iF Þ ækCk é×CkC ÚDÜaØç kßh éÛDOiv pv P×ÞDÃ× éF Ùëso ÚCpv qC í¡iF -
TµDF Co Ùëso ÍßeN DÆpO¡× Ökp× í×ßص yrìh DF Þ éOvßìJ æCßiëkCqA êDçÞpìÛ éF
.lz lÜçßh
pëlÃN pèF éÆ Co í×D²Û Ùëso Èë Þ ækq DNkßÆ íµßÛ éF Pvk fÏw× êDçÞpìÛ -
. PhDv lÜçßh íÎßOw× oß¡Æ pF ,PwìÛ ívCpÆß×k
PÎDd ÚDØç , ÚCpëC ÚDçCßiëkCqA êCpF ÍDØOdC ÝëpN éÛDçCßh ÚD×oA Þ ÝëpN íÛDwÛC
êpìÊßÏV oDìwF êkD× Þ ídÞo ,íØwV MD·ëD¨ Þ DèìÛDFp qC Cpëq , PvC ÝìOwiÛ
lÜ×qÞpìJ ívCpÆß×k Èë êßwF ælÛqDv í¡×CoA pìw× ok Co oß¡Æ Þ lz lçCßh
! íÏ× MldÞ ívCpÆß×k : PvC ÚDìÛCpëC D× ÌÜçp¾ ælÜGëq éÆkCk lçCßh ÄGv

: ÚCpëC ælÜëA ívCpÆß×k ´ßÛ æoDF ok EßÏ®× ÁD¾Þ -6
-----------------------------------------
£ Dh ¯ëCpz ÐìÎk éF ,D× ÍDwÜèÆ ÌÜçp¾ êD©OÂC éF ÚCpëC ælÜëA ívCpÆß×k
Þ kpG×DÛ ÚCßN í× íFpº êDç ívCpÆß×k ok éÆ íFßìµ PGvDÜ× éF , íÏhCk
PvC pOèF ,kClGOvC íÛÓ߬ PìØÆDd qC ízDÛ ÐñDw× Þ MÔÇ¡× PÏ·FÝìÜaØç
oCßOvC(ÙwëoClìÎÞq) íËOwGØç ФC pF éÆ ,lzDF íÏ× MldÞ ívCpÆß×k Èë éÆ
,PwìÛ êpìÊok Þ kCqA PFDÂo ФC í¾DÜ× íËOwGØç ФC éÆ PzCk PÂk lëDF.PvC
Dë Þ EßZoDZ DèÜN íËOwGØç ФC .kpF í× pwF íÇìOÇÎDëk íNldÞ ok ÚA DF éÇÏF
.koCk í× Ýì·× Co PFDÂo Þ êkCqA ÍߤC êoDWÜç êDOvCo
MDGvDÜ× Þ P×ßÇd DF DèÛA ¯FCÞo ,ÙçDF DèÛDwÛC ¯FCÞo éÆ PvC æl×A D× ÌÜçp¾ ok
ÝëC qC T·GÜ× ÓDF íËOwGØç ФC.lzDF p¾ Þ pè× uDvC pF lëDF P·ìG¬ DF ÚD¡ëC
pv ÝëC qC ÙèÏ×. PvC ækCk í¤Dh íÛDwÛC æßÏV D× ÌÜçp¾ éF éÆ PvC é¡ëlÛC pv
éVßN Mol uDvC pF í®FCÞo kDWëC éF éÆ Ðõ Þ kph ÝìF ÚDìÛCpëC Dç é¡ëlÛC
o k Co kßh Eßh qoÞpè× kph .PvC ÚDÜ·Øç pè× DF kph .lÛC ækDèÛ MÞD¿N ,koCk
íÎlØç DF ,lçk í× ÐÇz À®Î êDOvCo ok Co MpzD·× ,lëßWì× ÚCpËëk Eßh
éëßv Þk í¡¡Æ qC íÇìÛ Þ Dç pÜç ,DèìñDGëq DF ,lFDë í× ok Co ÚDµßÜØç ¸¾DÜ×
pFCpF ok Þ lÛCk íØÛ ÚCpËëk pF êqoÞ Mol éÏìvÞ Co ¢ÛCk ,PvC oCkoßh pF
. PÛß¡h DF éÛ lÜÆ í× Ðص pè× DF P·ìG¬
Ðõ p¤Dܵ lì qC Þ lÛßz ívDÜzqDF éÇìNoߤ ok íiëoDN oCk é¡ëo p¤Dܵ ÝìÜZ
ÖD²Û éF ,lÜFDë íñDço pËëk êßv qC Dèþ êpǾ Pì×ßØìÂ Þ ßwÇë qC íNCko CÞ êCpÊ
.kCk lÜçCßh lÜØçßÇz Þ rì×A À®Î ,íÛDwÛC xF êC æßÏV ÚCpëC ívCpÆß×k
ÁßÃd ÍߤC Þ EreN ФC ÚßZ ívCpÆß×k pËëk p¤Dܵ éÆ PzCk éVßN lëDF rìÛ
.lÛß¡ì× Eßwe× D× íµDØOVC -ívDìv ÌÜçp¾ qC pënJDÛ íñClV íñrV ÚCpëC ok p¡F
ælÜëDØÛ Dë " éÏÎC é¿ìÏh " éÎrÜØF ÚDwÛC qC êpëߥN pF rìÛ í×ÔvC ÙÏw× Ð¤C lÜZ
íçCßÊ oß×C ok æoÞ D¡× DF kßh PzßÛpv Ýìì·N ok êkCqA ÝìÜaØç Þ Ýì×q ok Clh
DF DèÜN éÆ PvC íÜìËÜv PìÎßòw× ÚDèV ok Clh êßv qC íÊlÜëDØÛ . lÜçk í×
¢zßÆ Þ í·v DF íÜ·ë, íËOwGØç ФC PëDµo Þ í×ßص PÆoD¡× ,í·ØV æoÞD¡×
í× êpËëk ¸Vp× bìç éÛ Þ DèÛDØvA éÛ .lFDë ÄÃeN Þ kÞpF ¢ìJ qC lÛCßOì× DèÛDwÛC
íµDw× ÝëC DF D× ÙÏw× ÁßÃd !koCk pF D× yÞk qC Co ÝìËÜv PìÎßòw× ÝëC oDF lÛCßN
ÚDìF íÜì·× MoDG·F ívCpÆß×k Þ ,PvC ækoßh ÙÂo ÀëD±Þ Þ Dç PìÎßòw× ÝëCDF Þ
.PvDÜ·× ÝëC ÝzÞo

: phA oDO¿Ê
---------
éÛD¿vDO× éÆ PvC pìÊCp¾ Þ Pvok êtNCpOvC Èë ÞpÊ ok ÚCpëC ælÜëA ívCpÆß×k
. PwÛA lÂD¾ íÛßÜÆ ¢iGëkCqA ¢GÜV
´DØOVC éÛClÜØÛßÛD PÆpd PhDÜz Þ ívopF êDOvCo ok pìÊCp¾ Þ Pvok êtNCpOvCC
PÏ¿º ÝëC qC ¢ìF éÆ PvC ¢GÜV ÚCpv pF .PwìÛ Ík êCßç oDÆ Þ lëA í× PvlF
.lÜÜÆ ´Þpz Co ívopF ÝëC ækpOwÊ Þ qDF êD©¾ Èë ok Þ lÛqoßÛ
éÆ Dç ívopF Þ MDSdDG× éÛßÊ ÝëC pF kßF êl×A ok ÙìO¿Ê p¥Oi× ÝëC ok D× éaÛA
êqÞpìJ pìw× ok lÛCßOF DN lFDë í× Pvk pËëk íÛCßN éF ¢GÜV ÚA ßNpJ ok Þ ÚA DF éÆ
.kÞpF ¢ìJ DèOwÇz Þ DèÛD×pd EC pv ok éÛ Þ
êqDv Erd DÛDØç ,lëA í× PvlF pìWÛq ÖDØN ÚA Úlì¡Æ DF éÆ íϤC éÃÏd D× p²ÜF
éìÏÆ éF ÚA DF ÚCßOF éÆ íe®v éF ívDìv íçDÊA DÃNoC íÜ·ë êqDv Erd .PvC
êqDv Erd .kCk jvDJ íÏÏØÎC ÝìF êDè¡ÜÆCÞ Þ Dè¡ÜÆ Þ íÏ× êDç qDìÛ Þ ÐñDw×
ÚDÛA Þ Úl×A ÄñD¾ íÛßÜÆ ælì÷Øç DGëpÃN MDWOvk ÈÏè× íÊlÜÆCpJ pF íÜ·ë
êqDv Erd . ÚkpÆ leO× Þ Ö DºkC ÉorF ½p± Èë ok Co ÚDÛA qC íØì²µ ¢iF Dë
xìvDN éF Pwç íÛCpëC lÜZ éÆ DV pç Þ , ÚkpÆ éìÇN Ökp× êDç ækßN éF íÜ·ë
kßh MÔìÇ¡N Úlz êpvCpv PèV ok Þ ÚlëqoÞ ÖClÂC íFrd ÍD·¾ éOwç Èë
.Úl×A pF oß¡Æ ok
ldCÞ éèGV kDWëC éÆ lvo í× êl·F ÖDÊ éF PFßÛ ÍÞC ÈëtNCpOvC ÖDÊ ÝëC qC xJ
ÚA ÚCpv Þ Ùëso pFCpF ok éÆ PvC íÏ× íFrd êCoÞ ÚDÊoC ÝëC êpGço DF DèÜN .PvC
PèV ok Co ÚDìÛDèV éÇÏF , ÚDìÛCpëC DèÜN éÛ éÆ lëA í× kßVßF êC éOëoßNÞA
.koÞA í× ok PÆpd éF êqÞpìJ êDOvCo ok ÞlëßÛ DF D× éÛDÃe× êDèOvCßh
êDèOì¥iz Þ ívDìv MDWOvk Þ Dç æÞpÊ ,ÚDìÛCpëC éØç qC íÏ× MldÞ æÞpÊ
lÛqoÞ PÆoD¡× éÛÓD·¾ í×ßص TeF ÝëC ok éÆ ,lÜÆ í× Mßµk íµDØOVC

2005 é× æD× ÚDØÎA - íØvDV lØe× pOÆk